Nick ter Wal - Artistiek Bureau

Literair agent

2012-03-01T00:30:00.003+01:00

Het themanummer van De Boekenwereld, dat volgende week donderdag in een Amsterdamse boekensalon wordt gelanceerd, is zo dik dat de inhoudsopgave amper op een pagina past. Op het scherm is er alle ruimte.

Over literair agenten is in Nederland nooit geschreven. De Boekenwereld brengt daar eindelijk verandering in.

Ik had een goed idee, vond ik zelf, voor een bijdrage aan dit themanummer. De literair agent als personage. Tussen 1974 en 1994 verschenen zeker zeven spionageromans en literaire thrillers met een literair agent als hoofdpersoon. Alle uit het Engels vertaald, natuurlijk. Zo vindt de agent in Spiegel, spiegel aan de wand van Stanley Ellin in zijn badkamer zomaar het lijk van een onbekende vrouw. In Irvin Shaws Het verleden spreekt wordt de literair agent telefonisch bedreigd: een onheus bejegende auteur? En Tom Sharpe laat in De grote achtervolging zien dat de literaire wereld aan elkaar hangt van corruptie en vriendjespolitiek. De literair agent in dit boek vindt op een goede dag een briljant manuscript van een anonieme auteur op zijn bureau.

Fictie, ja.

Ik heb weer niet veel meer gedaan dan artikelen redigeren, eindnoten herschrijven, catchy titels bedenken en met de allerlaatste drukproef aan het eind van een regenachtige vrijdagmiddag naar de brievenbus rennen.

Ten Lessons (2)

2012-02-03T13:50:00.002+01:00

In oktober 2011 bood antiquariaat Schuhmacher Camperts Ten Lessons with Timothy (1950) aan met een kleine kanttekening. In het zojuist verschenen Jaarboek van de Jan Campert-Stichting, dat de teksten bevat van de voordrachten die tijdens het symposium 'Remco Campert. 60 jaar dichter' werden gehouden, laat voorzitter Aad Meinderts in de eerste zin van de inleiding merken dat hij de aanbieding van Schuhmacher heeft gelezen.

'Voor de preciezen waren we een jaar te laat, voor de rekkelijken zaten we goed. Hoe dan ook: het symposium 2011, dat plaatsvond op vrijdag 25 november in het Letterkundig Museum, was gewijd aan 'Remco Campert. 60 jaar dichter'. Campert debuteerde in 1951 met Vogels vliegen toch bij uitgeverij Holland, nadat hij een jaar eerder in Parijs zijn in eigen beheer en in 25 exemplaren verschenen bundel Ten lessons with Timothy probeerde te slijten.'

Intussen wordt er driftig en naarstig gespeurd naar exemplaren van Ten Lessons. Het Letterkundig Museum en de Koninklijke Bibliotheek geven niet thuis. Acquisitie naar aanleiding van deze tweet wordt zeer op prijs gesteld.

Ten lessons with Timothy, het debuut van Remco #Campert uit 1950, is onvindbaar. Wie heeft een exemplaar? #durftevragen
— Nick ter Wal (@artistiekbureau) januari 28, 2012

Veertiende duizendtal

2012-01-29T12:00:00.001+01:00

Invloedrijker dan alle homoseksuele tendensromans bij elkaar, zeker als je je baseert op oplagecijfers, is de brochure Wat iedereen behoort te weten omtrent Uranisme (1912). Ter verduidelijking staat op het omslag: ‘Homosexualiteit: Liefde voor personen van het eigen geslacht’. Jonkheer mr. J.A. Schorer vraagt over 52 pagina’s aandacht voor het onrecht dat ‘anders-aangelegde’ mannen en vrouwen door kerk, staat en maatschappij is aangedaan. Hij wil geen medelijden voor Uraniërs, alleen gelijke behandeling en respect. Of de tekst nu zo overtuigend is, kan ik niet beoordelen, want ik hoef nergens meer van overtuigd te worden, maar fel is Schorer wel. ‘Uraniërs zijn niet voor de Maatschappij gevaarlijke individuën, geen verdorven menschen, zooals de dwaze zottenklap van fanatieke drijvers en dweepers het nog wel gelieft voor te stellen.’ Waar hij de woorden niet daadkrachtig genoeg vindt, gebruikt Schorer hoofdletters, strepen en cursiveringen.

Wie aan het eind van Schorers vertoog nog twijfelt, wordt verwezen naar de nieuwe roman Levensleed, waarin Exler ‘zoo natuurgetrouw het leven en lijden van een fijnvoelenden, edelen Uraniër schildert’. De zelfmoord van Harry ter Aar rekent Schorer de lezer aan: hoe veel jongens en meisjes zijn, ook in werkelijkheid, immers niet vermoord door ‘de koude, liefdelooze, egoïstische Maatschappij, waartoe ook gij behoort’?

Schorer zond zijn brochure, uit naam van een door hemzelf opgericht comité, aan duizenden personen: journalisten, ministers, Kamerleden, rechters, artsen, onderwijzers en ieder ander die invloed kon uitoefenen. Bij een beperkt aantal boekhandels was de folder te koop voor een kwartje. Medestanders konden achterin de brochure een strook uitscheuren en ondertekenen, waarmee ze een beroep deden op ‘alle welmeenende menschen’ om ‘ook de uraniërs rechtvaardig te beoordeelen’. De namen van de medestanders zouden ‘bij een volgenden druk’ worden afgedrukt.

De zendingsdrang van de jonkheer mondde uit in vele kort op elkaar volgende herdrukken van de brochure. Mijn exemplaar, eentje binnen het ‘veertiende duizendtal’, is ondertekend door 130 personen, waaronder overigens 18 vrouwen. Onder de ondertekenaars zijn veel schrijvers, schilders, artistiekelingen, artsen en een paar leraren. H.P. Berlage, Marcellus Emants, J. Greshoff, Herman Heijermans en andere prominenten op de lijst moeten Schorer goed hebben gedaan. Lijstduwers anno 1912.

Is iemand al eens op het idee gekomen om alle drukken op een rijtje te leggen, duizendtal naast duizendtal, opdat je de groep supporters ziet groeien en groeien? Theo van der Meer doet geen poging in zijn loffelijke boek Jacob Anton Schorer. Een biografie van de homoseksualiteit (2007). Een idiote onderneming ook: hoewel de duizendtallen anders suggereren, is Wat iedereen behoort te weten omtrent Uranisme een schaars boekje, dat niet veel bibliotheken op voorraad hebben. Het exemplaar van de UB Groningen, uit het ‘elfde duizendtal’, heeft nog slechts 40 ondertekenaars. Het is vermoedelijk een sneeuwbaleffect geweest. Ik zou de curve wel willen uittekenen.

Er is welgeteld één persoon wiens vroege aanwezigheid op de lijst ik niet kan verklaren: J. Lammerée Vriesman. Aanvankelijk staat achter zijn (of haar) naam nog ‘electr.[icien?]’, en is hij (of zij) woonachtig te Los Angeles, California. In 1912 moet hij (of zij) zijn verhuisd, want later staat er alleen ‘te Sindanglaja’ [Indonesië].

Prietpraat

2012-01-18T10:43:00.006+01:00

In een vorig leven werkte ik bij het filiaal van De Slegte met de grootste afdeling esoterie. Terwijl poëzie een kast was, had esoterie een hele kamer. Hoewel ik het alfabet van buiten kende, duurde het even voor ik bij het wegzetten van de aanwinsten de esoterische verdeelsleutel machtig was. Ik heb toen veel achterflappen moeten lezen. De heksen hoorden bij de heksen, de engelen bij de engelen, de ufo's bij de ufo's, Rudolf bij Steiner. Die kamer had een verschrikkelijk hoge omloopsnelheid.

Een goed boek is een verkocht boek, dat wil elke boekhandelaar wel op het voorhoofd van zijn werknemer tatoeëren. Een kritische houding mag best, maar het is niet de bedoeling dat je een klant een boek afraadt. Als het boek zo slecht is, dan raad je toch een ander boek aan, een beter boek?

Tussen de engelen en de heksen leerde ik op mijn tong bijten.

Maar ze zijn er nog, de goudeerlijke boekverkopers. De handelaren die bij het beschrijven 'eerste druk' laten volgen op '(en laatste mag ik hopen)'. Er is zelfs een gerespecteerd antiquaar die in zijn winkel een kast vult met 'obscurantismus'. Een categorie boeken voor de halvegaren en de onwetenden.

Daar staat bijvoorbeeld het Guinness World Records Book, de millenniumeditie zelfs: 'Excellent condition. Boring book'. Een UFO-boek is opeens uitgegeven door 'Ankh-obscuur' en gevuld met 'interessant gezever'. De tentoonstellingscatalogus Vrouwen is samengevat met 'kleren van de keizer'. Het advertentiebord voor de Dan Brown-trilogie heeft 'afbeeldingen in kleur van de omslagen van deze drie leuterboeken'.

Het verzamelwaardige boekje Eerstejaars van Boudewijn Büch: 'een puberaal verhaaltje van nix van een broodschrijvertje'. Voor Engelse klanten: 'nonsense, geleuter, new age twaddling with a touch of homosexuality, pederastry and infantilism'. Een boek over telepathie heeft het keyword 'ONZIN'. De gids Poging tot inleiding in de practische homoeopathie voor artsen is 'terecht ongelezen'. En anti-autoritaire en socialistiese opvoeding is een 'pamflet over afvoeding, prietpraat, tijdloze kinderverwaarlozing'. Kortom, aanstekelijke lectuur. Genoemde titels zijn alle te koop.

Vergeten regels

2012-01-06T10:22:00.001+01:00

Soms wou ik dat ik bij de krant werkte, of bij een belangrijke uitgeverij, want dan had ik rond de jaarwisseling een facsimile-uitgave van Remco Camperts Jagtlust Koerier ontvangen. Joep van Ruiten signaleert dit curiosum. Hij ziet - en velen zien met hem - uit naar de verschijning van het Verzameld Werk van de hoofdrolspeler van de literaire soap te Villa Jagtlust: Fritzi (ten) Harmsen van (der) Beek. Uitgeverij De Bezige Bij komt in april met een gebonden uitgave van dit 'oeuvre van mythische allure'.

Een Verzameld Werk is geen Volledig Werk, natuurlijk. De Bezige Bij wil alle verspreid gepubliceerde verhalen en gedichten in deze uitgave opnemen. In Fritzi en het groteske (2004) van Annie van den Oever staan enkele ongebundelde gedichtjes, die meer lezers verdienen dan het handjevol studenten dat dit proefschrift op de leeslijst had staan. Met de bibliografie achterin Fritzi en het groteske valt ook wel wat te ontdekken - al is deze incompleet. In Hans van der Kroef: gezien door de ogen van (1991), dat zeventien kleine hommages bevat aan de kunstschilder Van der Kroef, staat een gedicht van Fritzi getiteld 'WinterHuwelijk'. Slimmeriken vinden ongetwijfeld meer vergeten regels in dergelijke gelegenheidsuitgaven en jubileumboeken.

En als Volledig Werk al een utopie is, wat doen we dan met de varianten? Fritzi las zojuist in mijn studeerkamer het gedicht 'De verdoolde kus' voor. Terwijl zij dat deed, las ik mee met de rijmprent die Thomas Rap in 1967 - alweer in fascimile - maakte. Ik telde zo zes, zeven varianten. Kleinigheden als lidwoordjes (van bepaald naar onbepaald), en 'ook' wordt 'toch', 'ga' wordt 'blijf', 'erge' wordt 'hele', etcetera.

O! God weet wat ons nog meer omringt.

Liefde's Zegepraal

2012-01-05T19:15:00.005+01:00

Een heer in hemdsmouwen

2011-12-23T17:30:00.037+01:00

Van alle eerste drukken van Louis Couperus heeft Antiek toerisme (1911) wel de meest kleurrijke bandtekening. André Vlaanderen is de maker. Onder verzamelaars is de roman uit Oud-Egypte zeer geliefd. Je raakt niet uitgekeken. En als je toch uitgekeken bent, tref je bij het openslaan van het boek een getekende titelpagina aan, eveneens van Vlaanderen. Maar hij heeft meer gedaan.

In de net verschenen aflevering van De Boekenwereld schrijft Hans Oldewarris uitvoerig over een reeks populairwetenschappelijke uitgaven van uitgeverij Wed. J. Ahrend & Zoon, later Uitgeversmaatschappij Kosmos. In de serie 'Weten en kunnen' verschenen vanaf 1911 handzame en betaalbare leerboekjes voor de grote massa. Het autogeen lasschen, Kennis der schildermaterialen, Dameshondjes: voeding, verzorging, fokkerij, Fruitteelt voor den amateur, en zo voort en zo verder. Uitgeverijchef Jac. van der Kolk verlangde naar een herkenbaar ontwerp voor de reeks en nam André Vlaanderen in de arm.

De deeltjes 'Weten en kunnen' zagen er in de eerste jaren nog saai en clichématig uit. Clichés lagen immers voor het oprapen in de zetterij. Ontwerper Vlaanderen introduceerde met zijn ontwerpen een subtiele kleurstelling, symmetrie, gestileerde plantmotieven, werkelijk fraaie staaltjes art-nouveau. Een basisontwerp paste hij voor elk deeltje aan met relevante tekeningen. Voor G.J. Harterinks Handleiding voor het zelfaanleggen van electrische huisinstallaties (1934) verlangde de uitgever van zijn vormgever 'voor het middenvignet [...] een heer in hemdsmouwen (vooral geen monteur), die bezig is een stopcontact of iets dergelijks te monteeren'. En die heer kreeg hij.

Het is je reinste Jugendstil om een zwemcursus of een handboek smeermiddelen. Je ziet Bram de Does niet zo snel het omslag ontwerpen van Dammen voor dummies.

Klad

2011-12-05T17:00:00.002+01:00

Een luxe-exemplaar van een uitgave kan in velerlei opzicht afwijken van een gewoon exemplaar. Soms ligt het luxe aspect er dik bovenop: goud op alle sneden, schepranden alom, paginagrote handtekeningen. Soms laat het luxe aspect zich pas gelden als een gewoon exemplaar in de buurt is. Dan heeft de drukker een andere papiersoort gebruikt, of blijkt het luxe-exemplaar een halve centimeter breder te zijn.

A.A.M. Stols, de belangrijkste uitgever uit het interbellum, keek het kunstje af van zijn Franse collega's. Hij voorzag luxe-exemplaren van een nieuwe uitgave niet alleen van een heel- of halflederen band, maar voegde als bijlage ook een hele trits originele grafiek bij. Het aller-, allermooiste voorbeeld van dit bibliofiele opleuken is André Gide's Le voyage d'Urien (1928). De dertig luxe-exemplaren bevatten namelijk extra losse afdrukken van de meesterlijke vignetten van Alfred Latour.

Soms is het vergeefs zoeken naar gouden randjes. Auteur of uitgever, of allebei, zoeken het extraatje dan in een handschriftelijke toevoeging. Koos Schuur schreef in sommige luxe-exemplaren een vlammend gedicht. Adriaan Morriën heeft zich in 1944 een lamme hand geschreven: onder het colofon van een clandestiene bundel schreef hij een niet eerder gepubliceerd vers van twintig regels, telkens weer.

Luxe-exemplaren van Chris van Geels Spinroc en andere verzen (1958) zitten weliswaar in een poepsjieke, donkerbruine band van Elias P. van Bommel, met het vignet van Van Oorschot voorop, maar de wetenschap dat er tien luxe-exemplaren zijn vervaardigd is alleen bekend dankzij het handgeschreven colofon. Van Geel verantwoordde de oplage heel nauwkeurig in zijn fijne priegelhandschrift.

Toen kwam de klad er een beetje in bij Van Oorschot. Luxe-exemplaren van A. Alberts, J.M.A. Biesheuvel, H. Lodeizen en R. Minne verschenen in geitenleer, met een nummer of een handtekening en niet veel meer.

Echter! Van Guus Middags geestige Rarewoordenboek (2011) zijn onlangs exemplaren gesignaleerd met een handgeschreven, extra lemma op de Franse titel. Ik hoop vanavond zo'n exemplaar in mijn schoen te vinden, bijvoorbeeld met het lemma 'Koeienhonger'.

Tegenvoeter

2011-11-26T14:44:00.005+01:00

Twee weken geleden schreef Arjan Peters in de Volkskrant een column over de verkoop van schrijversbrieven en -manuscripten. Jaap Goedegebuure had zijn paperassen van Jeroen Brouwers te gelde gemaakt bij het Letterkundig Museum. Theo Sontrop deed afstand van hem geschonken boeken, voorzien van een opdracht, zoals het eerste exemplaar van Nootebooms Rituelen (1980). Moraal van Peters' verhaal: niet doen. Verkwanselde vriendschappen.

Toen ik in september beroepshalve een nieuwsbrief met uitgaven van A.L. Snijders rondstuurde, kreeg ik in de dagen erna enkele verontruste e-mails en zelfs een telefoontje. Of ik mijn boekenplank had verzilverd. 'Lekker gecasht?' In nummer 16 van de nieuwsbrief werd immers een handgeschreven opdracht van Snijders in De incunabel (1994) geciteerd: 'Voor [X.]/ (de tegenvoeter/ van Marius 7)/ die niet kan/ autorijden,/ maar wel kan/ verzamelen./ Buddenbrooks/ jan 09/ (sign.)'. Dat kon niemand anders zijn dan die rijbewijsloze verzamelaar te Groningen.

Een '[X.]' is blijkbaar niet niks. Vul zelf maar in. Mijn aanwezigheid in de Haagse boekhandel Buddenbrooks in januari 2009 valt niet te ontkennen. Ook heb ik toen een boek laten signeren. Dat was echter geen exemplaar van De incunabel - dat kreeg ik pas een jaar later te pakken. De sympathieke 'tegenvoeter' van Marius Zeven stond voor me in de rij.

Ten Lessons

2011-10-24T18:00:00.003+02:00

Remco Campert is dit jaar zestig jaar dichter, meldt de naar zijn vader vernoemde stichting, en dat moet gevierd worden. 'Hij debuteerde in 1951 [in de serie De Windroos van Uitgeversmaatschappij Holland] met de bundel Vogels vliegen toch.'

Het Amsterdamse antiquariaat Schuhmacher plaatst vandaag een kanttekening bij het jubileum: 'Helaas wel een jaar te laat! Bij ons te koop: zijn échte debuut'. Opgediept uit de kelders van de zaak is een exemplaar van Camperts bundel Ten Lessons with Timothy, door de dichter zelf in Parijs vervaardigd in een oplage van 25 met de balpen genummerde en gesigneerde exemplaren. Het scheef op het voorplat geplakte titeletiketje lijkt zo uit Camperts typemachine te zijn gerold. In druk is de bundel gedateerd 'december 1950' - niet 1951. Het boekje heeft een handgeschreven opdracht aan mede-Vijftiger en Simon Vinkenoog. Die zat toen ook net in de Franse hoofdstad te experimentelen.

De titel van de dichtbundel is ontleend aan de LP van de Amerikaanse jazztrompettist Dizzy Gillespie. Zijn 'Ten Lessons' doen nog het meest denken aan de muziek onder een achtervolgingsscène in een Hitchcock, waarin de Amerikaanse sleden steeds sneller door de bochten gieren, want Gillespie versnelt het tempo.

Schuhmacher vraagt 2500 euro voor Ten Lessons with Timothy, vergelijkbaar met Hanlo's 'echte debuut' 30 October 1946. Ook in doorslag van typoscript gemaakt, ook zelden in de handel. Had ik geld, had ik een rijbewijs, dan kocht ik beide.

Seagulls

2011-10-15T13:00:00.002+02:00

In juli noemde Lydia Davis de zkv's van A.L. Snijders nog een Geheimtip. De Amerikaanse schrijfster publiceert nu op een vertalersplatform zes zkv's uit Snijders' De mol en andere dierenzkv's (2009), door haarzelf in het Engels vertaald.

Vertalen deed Davis met behulp van een klein, gevlekt vertaalgidsje, dat ze bij zich droeg toen ze in mei in Amsterdam was. Later kwam internet om de hoek kijken: Google Translate en Wikipedia. De eerste versie van haar vertaling stuurde ze naar een bevriende vertaler en naar Snijders zelf, die nuances aanbrachten en blunders herstelden. Zo heet het zkv 'Meeuwen', op pagina 30 van De mol, in Davis' vertaling 'Seagulls':

'I'm raking piles and piles of leaves in the garden. Eight chickens are walking around me, pecking up worms and larvae. This makes no impression. What makes an impression is when I stand at the stern of a ship and watch the seagulls flying along. That's how it should be.'

Bisquing Belcampo

2011-10-07T23:00:00.010+02:00

Toen eind 1934 de debuutbundel verhalen van Belcampo verscheen, uitgegeven en gedistribueerd in eigen beheer, maakte de vader van de auteur meteen bezwaar tegen het met name noemen van brave Rijssense burgers in het verhaal 'Het plan van der Aa'. Over een eerbare meubelmaker en een seksuele orgie. Het grootste deel van de oplage van De verhalen van Belcampo was gelukkig nog niet verkocht: Belcampo zorgde ervoor dat de eigennamen met Oost-indische inkt werden doorgekrast. In mijn exemplaar van Belcampo's debuut, in het ene althans, staan op pagina 85 tot en met 94 acht zwarte blokjes.

Het met zwarte inkt doorhalen van woorden of zinnen in een boek, ten einde ze onleesbaar te maken, heet bisquing. Het is zo oud als de eerste gedrukte kaart van de weg naar Rome. Dat las ik vanochtend op The Private Library. (Andere mensen lezen het ochtendblad of kijken naar de grappig bedoelde interactie tussen Jan de Hoop en de filelezer van de Verkeers Informatie Dienst. Laat me.)

Op een ander tabblad draaide een strak gesneden filmpje van de verlichtende website Everything is a Remix. Over de dunne lijn tussen citeren en plagiëren. Eren, stelen, met woord en beeld spelen. Deze animatie beweert dat Apple alle innovaties van Xerox ~~afkeek~~ citeerde. Deze film laat mooi zien dat de originele kaskraker The Matrix bestaat uit fragmenten Alice in Wonderland, Philip Glass, de toespraak van een scifi-auteur uit 1977 en een dozijn Aziatische vechtfilms.

Een half uur op Everything is a Remix en ik was geïnfecteerd met het virus. Niets bestaat dat niet iets anders aanraakt, tot de derde macht. Karel ten Haaf citeerde gisteren Cor Knechts gedicht 'Witrijzen' en deed Reinold Kuipers' Gerezen wit dunnetjes over. En dat aloude bisquing is natuurlijk het negatief van de newspaper blackout poem, het stiftgedicht.

Mensen die ik ken die mijn boeken hebben gekend (1)

2011-10-02T13:00:00.054+02:00

Ze moeten er zeker een week hebben gestaan, zonder dat iemand er notie van heeft genomen, want bij de kassa werd het totaal aan potloodprijsjes gehalveerd. Een plank verder stond stijf van de Groningstalige dichtbundels, bloemlezingen Dichters in de Prinsentuin en uitgaven van de Historische Uitgeverij - en van de nicotine. De provenance was makkelijk te raden: Ludwig Wagner.

Ludwig Wagner, eigenlijk: Evert Burgwal, kende ik alleen van in het voorbijgaan. Voorbij ging hij zo: hij duwde zijn eigen rolstoel voort, die daardoor leeg was, welk beeld vanaf terrassen vaak van onderschriften werd voorzien. Eén avond heb ik hem uitvoeriger gesproken, toen Menno Wigman naar Groningen kwam, in De Wolthoorn en later in een huiskamer op de vierde verdieping van een pakhuis. Dat was op 6 juni 2009, want voor de gelegenheid had ik drie dichtregels van Wigman gedrukt, met een uitvoerig, gedateerd colofon. In de kroeg liet Ludwig ons curieuze Duitse en Nederlandse fascistische publicaties zien. De naam Steven Barends viel een paar keer. We ontdekten van elkaar dat we allebei uit Meppel kwamen. 's Nachts schept dat een band. Toen ik hem vertelde dat ik kort daarvoor naar Saint François d'Assise van Messiaen was geweest, vond hij dat geweldig. Daar had hij ook bij willen zijn. Hoe Ludwig later weer op de begane grond is gekomen, zonder lift, met al die trappen, is mij een raadsel, de ochtend eindigde in een mist. Hijgend en puffend waarschijnlijk.

Ik kocht vijf dichtbundels, drie romans en een bloemlezing. Alle boeken waren bij verschijnen voorzien van een opdracht van de auteur. Een week na zijn bezoek aan Groningen stuurde Wigman zijn Gedichtendagbundel De wereld bij avond (2006) naar Ludwig, voorzien van een handgeschreven citaat uit het gedicht 'Onder de reactor'. Rense Sinkgraven schreef in zijn beide dichtbundels iets moois voor Ludwig, 'de duistere verlichte', 'met alle waardering en genoegen'. Bart FM Droog verwees in zijn opdracht in Voorgoed voltooide tijd (2005) naar Ludwigs slechte gezondheid: 'voor wie de tijd voorlopig ook nog niet voorgoed voltooid moge zijn'.

Jacob Sleutelberg krabbelde in zijn autobiografische roman De deftige zwerver (1998) de spreuk 'Fuck them all, Wagner!!' Die schreef zelf voorin: 'Burgwal '99 van Jacob'.

Ludwig miste nooit een avond van De Dichtclub in café Marleen. Hij miste geen van de bloemlezingen die jaarlijks in een kleine oplage worden gemaakt met nieuw werk van De Dichtclubleden. Hersengespin heet de compilatie van 2009. Toet literair Groningen is tastbaar aanwezig in de bundel. Op de Franse titel staat een opdracht van caféhoudster Marleen aan de 'trouwste aanhanger van de Dichtclub'. Alle dichters, op Ton Meijer na, signeerden hun bijdrage voor Ludwig. Hedwig Baartman: 'Voor Ludwig en alle gebakken eieren die je op kunt!' André Degen, in zijn Van Wissen-handschrift: 'Voor Ludwig Die in de Dichtclub blijft komen tot het bittere eind!' Karel ten Haaf: 'voor Ludwig, die een erg mooie & fijnschrijvende rode pen heb.' Rense Sinkgraven: 'voor de geweldige Ludwig! Een grote naam! En over de rest zwijg ik.'

Het laatste gedicht in Hersengespin is van Sinkgraven. 'Primus inter pares' is in druk opgedragen aan Ludwig.

Je kunt niet altijd dezelfde
status behouden.

Doodgaan is de zekerste weg
naar tederheid.

Kantooragenda

2011-09-27T21:36:00.001+02:00

Prinses Beatrix ging in 1959 vaak naar de kapper, meestal aan het eind van de ochtend. Dat blijkt uit de kantooragenda van Paleis Huis ten Bosch, waarin leden van de hofhouding het hele jaar door afspraken opschreven, notities maakten en financiën bijhielden. Het ding is aan de aandacht van het Koninklijk Huisarchief ontsnapt en wordt sinds een week aangeboden op een nieuwe internetveiling, met de ronkende aankondiging 'Antiquarische Wikileaks!'

Beschrijving: 'Interessant en zeldzaam kijkje in het toenmalig officiële hofleven. Formaat 140 x 340 mm. Tijdens de regeringsperiode van koningin Juliana werd het Huis ten Bosch veel gebruikt om er gasten en politici te ontvangen. In deze agenda, die door de hofhouding werd gebruikt staan diverse notities met afspraken voor ontvangsten, gewerkte uren van personeel en vrije dagen, afspraken die te maken hebben met de verbouwing van het paleis, meubilair wat heen en weer gaat naar het paleis in Amsterdam.'

Kappersafspraken van Beatrix, lunches van Bernhard, diplomatendiners, buitenlandse gasten, audiënties met Cals en Drees, ministerbeëdigingen... maar ook de prijs van een ons koninklijke koekjes en de doktersafspraak van een hofdame. Of alle notities zo onschuldig zijn, weet alleen de huidige eigenaar. En degene die op 3 oktober het hoogste bod heeft uitgebracht. Tussenstand: 150 euro.

222

2011-09-25T20:45:00.003+02:00

In de schreef van de stempel zijn het net drie zwanen. Het tweehonderdtweeëntwintigste nummer van Couperus' De ode komt, ingenaaid en wel, half november onder de hamer bij een veilinghuis in Leiden. Het signalement is bij deze opgenomen in de lopende inventarisatie.

Transito

2011-08-28T09:58:00.002+02:00

Schrijvers zijn lezers, maar niet per se verzamelaars. Een paar maanden geleden ging Connie Palmen met een bezem door haar boekenkast: er kwamen enkele tientallen boeken uit haar bibliotheek op de markt, deels romans en dichtbundels met opdracht van de betreffende schrijver. Kluun schoonde zijn boekenplanken ook al op. En afgelopen week bracht Ingmar Heytze een doos boeken naar een plaatselijk antiquariaat.

In die doos zaten opdrachtexemplaren van boeken van Herman Brusselmans, Rozalie Hirs, Paul Mennes, Ilja Leonard Pfeijffer, Simon Vinkenoog en Joost Zwagerman. Niet iedereen hecht emotionele waarde aan een vriendschappelijke opdracht.

Transito (2006) heet de essaybundel van Zwagerman. Op de titelpagina van het exemplaar van Heytze bedankt Zwagerman nog voor 'Het Beste', alvorens hij afsluit met een 'Grote groet'. Kluun ontving zijn exemplaar ook met een persoonlijke boodschap, maar de 'Grote groet' in zijn tweede druk is groter.

Transito, doorvoer.

Opening

2011-08-22T20:16:00.004+02:00

'Het bijzondere boek, dat is waar de toekomst ligt.'
'Daar hebben mensen iets mee, want dat is speciaal.'

Het gewone boek is er genoeg. Jos Wijnhoven, antiquaar te Deventer, greep de verhuizing van zijn zaak aan om zich verder te specialiseren. Deventer Social Radio woonde de opening van het antiquariaat bij, met eregast en vaste klant Gerrit Komrij. Wouter Springer sprak met Wijnhoven, die vertelt wat elke antiquaar en tweedehandsboekverkoper dezer dagen aan den lijve ondervindt: de denivellering van het antiquarische boek, of dat ~~goedkope~~ gewone boeken goedkoper worden en ~~dure~~ bijzondere boeken duurder. Kostte een eerste druk van Afvaart in de tachtiger jaren nog 675 gulden, nu doet een ingenaaid exemplaar van Achterbergs debuut slechts 40 euro.

Komrij komt ook langs in de uitzending. Hij wil, als hij heel oud wordt, zelf een antiquariaat beginnen. 'En dan achterin de winkel zitten en zo streng kijken, dat je de mensen je winkel uit jaagt.'

Reeks

2011-08-19T09:00:00.000+02:00

Niemand wil zijn geld terug, na het nieuws van gisteren, maar ik word wel fijntjes herinnerd aan de belofte in het colofon van Geen mooij-schrijverij voor u en mij. 'Dit eerste deeltje in de reeks OPDRACHTEN'... De volgende deeltjes, wanneer komen die? En van welke auteurs worden handgeschreven opdrachten onder de loep genomen?

Menno ter Braak staat vooraan in de rij, met zijn ongeduldige lorgnet, Jan Hanlo wil ook niet langer wachten, zijn rode sik gaat op en neer. Van Ter Braak heb ik zo'n 25 opdrachten paraat, waaronder alle aan Vestdijk, een aan Greshoff, een aan een Rotterdamse scholier en een aan Ter Braaks schoonvader, dominee J.L. Faber. Van Hanlo niet meer dan 8 - maar alle 8 heel kleurrijk en leuk.

Albert Verwey ligt voor de hand, want opdrachtexemplaren van hem zijn zeer courant. Momenteel zijn er zeker 10 te koop, in prijs variërend van 15 tot 395 euro. Helaas zijn de opdrachtteksten doorgaans obligaat, kort en saai. Het nieuwe licht dat ze op Verwey kunnen werpen is zo zwak als een peertje. Het is wel idioot dat er nu net twee exemplaren van Verwey's treurspel Johan van Oldenbarnevelt (1895) worden aangeboden: eentje met opdracht aan de broer van de schrijver, eentje met opdracht aan zijn schoonmoeder. Eerstedagsexemplaren: beide gedateerd 'Noordwijk aan Zee, 29 Sept. '95'.

Voor u en mij (2)

2011-08-18T00:00:00.004+02:00

In december 2010 vond de geruisloze presentatie plaats van mijn boekje Geen mooij-schrijverij voor u en mij. Binnen een week waren alle 52 exemplaren van de opdrachteninventaris uitverkocht en uitgedeeld. De Koninklijke Bibliotheek bestelde meteen een exemplaar, de erven Mooij noemden het 'een prachtig bundeltje', een oude vriend van A. Marja vond mijn inleiding 'vol ingehouden humor en zeer instruktief', lovende woorden kwamen uit België, Frankrijk en Portugal. (Borstklopperij.)

De teller bleef in 2010 hangen op 92 opdrachtexemplaren. In het begin van dit jaar ging de teller onverwacht weer lopen - tot afgelopen weekend, toen ik moest concluderen het honderdste opdrachtexemplaar van A. Marja te hebben gevonden. Opnieuw geteld. Echt 100.

Er komt een tweede, vermeerderde en herziene druk van het boekje. Zelfde uitgever, zelfde oplage. Kopers van de eerste druk, denk niet aan reclameren, dit is de voortschrijding van de wetenschap.

Leven tussen boek en band

2011-08-02T10:27:00.004+02:00

De documentaire Collecties - Leven tussen boek en band dompelt ons onder in een wereld van boeken. Hier wonen Wilma Schuhmacher, Professor Vyncke en August Kulche. Na een leven in het teken van het bedrukte papier blikken ze terug. Geconfronteerd met hun eigen grenzen leven ze vol overgave verder voor het boek, dat ook kwetsbaarder en fragieler wordt naarmate de jaren verstrijken. In de bijzondere wereld van het boek leven het bedrukte papier en de mens met elkaar.

De Vlaamse regisseur Jonatan Lyssens won met zijn boekenfilm meteen de prestigieuze prijs van Stichting Horlait-Dapsens. Hopelijk is Collecties - Leven tussen boek en band binnenkort ook in Nederland te zien.

Het handtasje van Eva Braun

2011-07-19T10:30:00.001+02:00

Zo'n 160 Nederlandse blogs, kranten en nieuwssites maken melding van de geheime dagboeken van Josef Mengele, die overmorgen worden geveild. Het blijkt een perpetuum mobile van een- en hetzelfde persbericht te zijn. Niemand heeft de moeite genomen om de veilingcatalogus van Alexander Historical Auctions in Connecticut te bekijken. Wat komt er verder onder de hamer?

Wel, allereerst een nieuwe outfit voor de koper van Mengeles naoorlogse dagboekaantekeningen. Een volledig uniform van een SS-Oberführer, dat alleen aan de binnenkant enkele gebruikssporen vertoont, maar verder zo van de stomerij lijkt te komen (richtprijs $10000-15000). Zelfs de subtiele SS-manchetknopen zijn gepoetst. Mocht de nieuwe eigenaar van het dagboek van Mengele van het vrouwelijke geslacht zijn, dan is het bijpassende handtasje van Eva Braun een buitenkans (richtprijs $12000-15000). Olijfgroen suède met 86 kleine Swastika's van het fijnste zilver, rond de opening afgemaakt met zilveren draken en serpenten. Een ijskoud relikwie, afkomstig van de huishoudster van Adolf en Eva in München. Wanddecoratie is er in de vorm van een originele zwart-witfoto van Hitler, met een handgeschreven opdracht uit 1935 (richtprijs $6000-8000).

Het is jammer dat de nazi's op veilingen altijd weer de aandacht afleiden van de echt interessante manuscripten en opdrachtexemplaren van Amerikaanse presidenten, Franse componisten, de vrolijke handtekeningen van baseballers, Elvis Presley, Frank Sinatra, Paus Benedictus XV.

Letterkundig topstuk van de komende veiling is een uitvoerige brief van Virginia Woolf aan haar zwager Clive Belle, over de voortgang van het schrijven aan haar eerste boek The Voyage Out (richtprijs $3000-4000).

Deskundigheid

2011-07-10T18:00:00.005+02:00

Boeken lijken allemaal op elkaar. Een band, een boekblok en wat inkt. Een luxe-exemplaar van de eerste druk van De stille kracht (1900) verschilt op het oog niet van een gewoon exemplaar. Het gebatikte fluweel op de band is doorgaans zo gesleten dat je automatisch denkt gewoon een exemplaar in gebatikt katoen in handen te hebben. Die luxe-exemplaren zijn bovendien van de hoogste zeldzaamheid, die kom je van je leven niet tegen. Geheimtip: kijk naar de bovenste snede van het boekblok, want alleen bij een luxe-exemplaar is de kop verguld.

Wielrenners lijken allemaal op elkaar. Een fiets, een knokig lijf en een helm. Met een beetje geluk, als je bestand bent tegen de zwalkende cameravoering van de Franse motorrijders, een goed geheugen voor kleuren hebt, kun je weten bij welke ploeg een renner hoort. Vanmiddag in de Col du Pas de Peyrol reden een paar renners het ravijn in. De commentatoren zagen in een flits wat kleuren in de donkere bossen verdwijnen. Ze wisten alleen bij welke ploeg de ongelukkigen hoorden. 'Maarten, wie zijn dat van Astana?' 'Het zal Vino toch niet zijn, Herbert.' Toen kwam de achterkant van een onderlijf in beeld. Geheimtip: kijk naar de kuiten van de wielrenner, want die verraden alles. Herbert Dijkstra wist bij de aanblik van een rechterkuit dat het Vinokoerov was die de grootste smak had gemaakt.

Dergelijke deskundigheid, daar moet je toch van houden.

Verwante neigingen (2)

2011-07-09T11:00:00.065+02:00

Hij was een van de grootste Amerikaanse bibliofielen van de twintigste eeuw, die bovendien over zijn liefde voor boeken schreef. De gefortuneerde zakenman A. Edward Newton verzamelde vol hartstocht association copies, de hoogste categorie opdrachtexemplaren. In het vierde hoofdstuk van The Amenities of Book-Collecting and Kindred Affections, '"Association" Books and First Editions', denkt Newton hardop na over de toenemende populariteit van opdrachtexemplaren aan het eind van de negentiende eeuw. Ze werden dus duurder, maar Newton keek niet op een stuiver. Op zeker moment bezat hij eenentwintig opdrachtexemplaren van Charles Dickens.

'No books have appreciated more in value than presentation or association volumes and the reason is not far to seek. Of any given copy there can hardly be a duplicate. For the most part presentation copies are first editions - plus. Frequently there is a note or a comment which sheds biographical light on the author. In the slightest inscription there is the record of a friendship by means of which we get back of the book to the writer.'

The Amenities of Book-Collecting and Kindred Affections werd druk na druk van een nieuwe inleiding voorzien, terwijl de vorige gewoon werden meegedrukt. De eerste druk in de populaire reeks Modern Library, zijnde de zesde of zevende editie van The Amenities, heeft achtereenvolgens een introductie van Newton uit 1935, een noot van de uitgever uit 1924, een introductie van de uitgever uit 1922, een voorwoord van Newton uit 1920 en een inleidend essay uit 1918.

Het inleidende essay eindigt met een staaltje valse bescheidenheid. Newton, de man die presentation copies en association copies verslond, verontschuldigt zich bij zijn vrienden voor zijn strikte voornemen geen enkel exemplaar van The Amenities om te toveren 'into a presentation volume'. 'Whatever circulation it may have must be upon its own merits.' Newton zwichtte echter voor het succes van zijn boek. Momenteel is er een klein dozijn opdrachtexemplaren van The Amenities te koop.

In het exemplaar van de Brit Charles E. Sayle schreef Newton in 1920: 'How amazing it is to see this little book in this great country.' Of de inscriptie in een ander exemplaar: 'This book wonderful to relate is going strong, so is its author. A. Edward Newton.' Of deze zelfverzekerde opmerking, gevolgd door een verkooppraatje van de antiquaar: 'This copy has a longish note on the ffep from Newton stating that this copy is a first edition of a book that has sold very well. It is dated 1923 and signed boldly by Newton. The note is not addressed to any person, so you can pretend that Newton wrote it for you.'

Buste (2)

2011-07-04T19:00:00.000+02:00

Schrijver, filosoof, literair historicus, Kafka-kenner en tijdschriftredacteur Niels Bokhove vindt dat de zwervende buste van Belcampo in de portrettengalerij van het Letterkundig Museum hoort te staan. Tubantia heeft het hele verhaal.

Bibliotheken in Groningen lijken geen stappen te ondernemen om de buste van de schrijver, die vanaf 1953 aan het Schuitendiep woonde, naar Stad te halen. Een particuliere verzamelaar, met een grote collectie Belcampo, heeft zich intussen wel gemeld: in zijn Groningse studeerkamer is nog plek.

Genius

2011-07-03T18:40:00.001+02:00

Een veelbelovende schrijver bekende vrijdagmiddag de moord op een taxichauffeur en eiste vervolgens dat hij ter dood veroordeeld zou worden. Maar voordat officier van justitie Jack McCoy deze opmerkelijke doodswens aanhoorde, zaten detectives Briscoe en Green op een vals spoor. Een aflevering van Law and Order moet natuurlijk wel 50 minuten duren.

De bewijzen tegen de aanvankelijke verdachte, alweer een schrijver, stapelen zich snel op. Heeft deze Nelson Lambert de moord niet al beschreven in zijn bestseller? Op de plek van de moord wordt een paperback van Une saison en enfer gevonden, met de vingerafdrukken van de schrijver op het omslag. Hij daagt detective Green uit. Hint op een bekentenis, maar vertroebelt vervolgens het zicht op de feiten. I hate it when someone who actually reads leaves the earth.

Green en Briscoe zitten met Rimbauds meesterwerkje in de maag. Een boekverkoopster, bij wie ze aankloppen, relativeert: 'Verlaine is the real deal, Rimbaud was slechts zijn slippendrager.' En vuurde die Verlaine niet een paar kogels op Rimbaud af? Dat boek, op die plek, het kan geen toeval zijn.

Deze met dwaalspoortjes en woordspelletjes gevulde aflevering van Law and Order heet Genius. Zij is inderdaad vrij geniaal. Perfecte televisie voor bij de boterham. Komt in de beste families voor.

Omkiepen

2011-06-29T10:00:00.006+02:00

Op de fonkelnieuwe website Textualscholarship.nl - een editietechnisch huwelijk tussen Teksteditie.org en Weblog elektronisch publiceren - staan twee stukken over de onlangs verschenen briefwisseling Bordewijk-Hermans, Een onmiskenbare verwantschap.

Rob Delvigne heeft kritiek op de brieveneditie en geeft een paar precieze aanvullingen: 'De documentaire waarde van dit boekje zou met dit soort toevoegingen aanzienlijk vergroot zijn, en dat geldt voor meer'.

Editiewetenschapper Jan Gielkens plaatst vraagtekens bij de lezing die Christiaan Weijts op de presentatie van Een onmiskenbare verwantschap hield: 'Het lijkt wel alsof sommige schrijvers spontaan peentjes gaan zweten wanneer ze geconfronteerd worden met de mogelijkheid dat iemand later in hun spullen gaat neuzen'.

Christiaan Weijts bouwde zijn presentatielezing om tot een column voor De Groene Amsterdammer: 'Al die manuscripten, drukproeven, kladjes en droedels willen redden van de vernietiging is even absurd als het omkiepen van een vuilnisbak van een schilder, om er penselen en de leeggeknepen tubes verf uit te vissen. Het is maar gereedschap, zou je zeggen, en restafval'.

Buste

2011-06-28T20:39:00.002+02:00

De zwerftocht van Belcampo, anno 2011. De dochters van de begin dit jaar overleden Twentse troubadour Harm Agteresch zitten met de handen in het haar. Hun vader liet in grote aanbidding een buste van Belcampo maken, maar niemand in de wijde omgeving van Rijssen wil het beeld nu plaatsen. Ze willen er niet meer mee leuren, zoals 'Harm oet Riessen' al deed. De bronzen Belcampo stond achtereenvolgens naast een tap, een pinautomaat en - voor één nacht - in de plaatselijke bieb. Altijd onderweg. Tubantia heeft het hele verhaal.

Of de bibliothecaris van de UB of OB even een mailtje wil sturen naar redactie@tctubantia.nl. Kost niets. Dan heeft ruimdenkend Groningen er straks een beeld bij van een prominente Stadjer en kan men in Rijssen weer rustig gaan slapen.

Lijdensweg

2011-06-26T19:00:00.008+02:00

Koen Schouwenburg, de jongste aanwinst van de online Tzum, verwijst in zijn recensie van A.F.Th. van der Heijdens onlangs verschenen Tonio naar die andere schrijver die een kind verloor en er een boek over schreef: P.F. Thomése, Schaduwkind (2002). De afgelopen jaren zijn er meer rampboeken verschenen: Arjen Fortuin zette ze in 2004 op een rij. Iets ouder zijn Büchs Dood kind (1982) en De kleine blonde dood (1985), al vluchtte deze schrijver wel heel erg in de verbeelding.

Bijna een eeuw voor Tonio publiceerde Frederik van Eeden Paul's ontwaken (1913), dat hij - net als Van der Heijden - in een recordtempo afleverde. In het boek schildert hij de levensloop van zijn ziekelijke zoon, die als twintiger aan tbc stierf. Sterven is, in de ogen van de zweverige Van Eeden, ontwaken in Gods heerlijkheid. In Van Eedens postuum gepubliceerde dagboeken, die sowieso niet gespeend zijn van hemelhoog gejuich, is de aangrijpende lijdensweg van kuchjes en zuchtjes goed te volgen. (Wiens lijdensweg? Eigenlijk die van pa Van Eeden.)

Twee maanden na Paul van Eedens ontwaken hield de schrijver een lezing over zijn studie naar dromen (hoe je ze classificeert, hoe je ze duidt, hoe je ze stuurt). Hold your laugh: Van Eeden heeft in zijn droomwereld meermalen een ontmoeting met Koning Leopold II van België. Doodleuk terzijde: 'Hij scheen zeer veel belang in mij en mijn werk te stellen, wat mij nog steeds vrij onwaarschijnlijk voorkomt.' Van Eeden voert in droom en lezing ook een dood jongetje van 10 op, dat hem op een nieuw rijwiel verschijnt.

Ik denk dat Frederik van Eeden op Walden iets te veel Astro Tv heeft gekeken.

Nico van Suchtelen, geen onbekende van Van Eeden, gaf een jaar later in eigen beheer zijn elegische gedicht Voor Vera (1914) uit. In november 1914 was zijn dochtertje plotseling gestorven. Van Eeden schreef in zijn dagboek op donderdag 19 november 1914 over de dood van de kleine Vera: 'Een engelachtig kind, dat eens zoo bedroefd was toen ze te laat aan de Zondagsschool kwam en de kinderen hoorde zingen: 'en ze zullen God zien' want ze vreesde dat zij God nu niet zien zou omdat ze te laat was. Een fijn, diepdenkend kindje, met haar mooie gezichtje en lichtblonde zijïge haren. Ik hoop dat Paul haar vinden en helpen zal.'

Dit zeldzame boekje heb ik twee jaar geleden mogen beschrijven, maar ik had het natuurlijk moeten kopen.

Roze

2011-06-25T08:58:00.002+02:00

Gisteren viel bij abonnees de nieuwe Tzum in de bus, 80 pagina's dik, over 'de roze letteren'. Agnes Andeweg, Gerbrand Bakker, Aristide von Bienefeldt, Roos Custers, Ellen Deckwitz, Minke Douwesz, Aly Freije, Jan Glas, Arthur Japin, C.O. Jellema, Gerrit Komrij, Richard de Nooy, Th. van Os, Doeke Sijens, A.L. Snijders, Bart Temme, Menno Voskuil en Gerben Wynia leverden bijdragen. Helemaal holebi- en heteroproof. Voor de gelegenheid heb ik mijn stoere pen ook in de roze inkt gedoopt.

Relatie

2011-06-23T08:30:00.001+02:00

'Voor de zoveelste maal stond de relatie op springen.' Dit citaat, uit het niet verschenen derde deel van de Reve-biografie van Nop Maas, slaat op de liefdesrelatie tussen Gerard Reve en Joop Schafthuizen. Maar het had net zo goed naar de relatie tussen Nop Maas en Joop Schafthuizen kunnen verwijzen. De biograaf doet nu een boekje open over de weduwnaar van Reve, nadat deze door de rechter in het gelijk werd gesteld over het verbod op publicatie van de biografie.

Het vonnis is integraal gepubliceerd. Auteursrechtdeskundige en advocaat Christiaan Alberdingk Thijm plaatst er kanttekeningen bij.

Verwante neigingen (1)

2011-06-21T12:00:00.006+02:00

Hij was een van de grootste Amerikaanse bibliofielen van de twintigste eeuw, die bovendien over zijn liefde voor boeken schreef. De gefortuneerde zakenman A. Edward Newton stuurde zijn persoonlijke verhaaltjes over de jacht op boeken, veilingbezoeken en antiquarische vakanties pas na lang aandringen van vrienden naar het tijdschrift The Atlantic Monthly. In 1918 verscheen de eerste bundel verhalen als The Amenities of Book-Collecting and Kindred Affections, drie jaar later gevolgd door A Magnificent Farce and Other Diversions of a Book-Collector. Beide boeken lagen de afgelopen weken op mijn nachtkastje: foliootjes tellen voor het slapengaan en dan dromen over verleidelijk dansende leeslinten.

Brieven en manuscripten van Thomas Hardy, een bundel uit de bibliotheek van John Keats, een originele tekening van Tennyson door Rossetti, opdrachtexemplaren van Swinburne, Stevenson, Wilde Dickens! De association copies zijn niet van de lucht. Bij zo'n fantastische collectie is het moeilijk bescheiden te blijven. A. Edward Newton doet maar geen poging. Trots en enthousiasme knallen van de pagina's. Onderhoudend, erudiet, dergelijke flaptekstwoorden meer. In 1941 hadden ze drie dagen nodig om zijn bibliotheek te veilen.

Trends laat hij links liggen, mode negeert hij: Newton volgt zijn eigen smaak. 'The works of Thomas Frognall Dibdin do not greatly interest me, and where will one find room to-day for Audubon's "Birds" or Robert's "Holy Land" except on a billiard-table or under a bed?' Hij zou liever een eerste druk (inclusief de eerste titelpagina) van Miltons Paradise Lost bezitten dan alle Aldussen en Elseviers bij elkaar.

Soms is hij kritisch. Hij verkondigt vaak wat een Boek moet zijn: de juiste editie in de originele band, liefst aangeraakt door de auteur of uit het bezit van een bekende. Gewone boeken horen stevig in de band te zitten, maar mogen zeker niet duur zijn. In A Magnificent Farce laat Newton zijn liefde voor alles wat Engels is en uit Engeland komt voor de lengte van één alinea varen om af te geven op de dure uitgaven van The Kelmscott Press: 'I have always resented William Morris' attitude toward books. Constantly preaching on art and beauty for the people, he set about producing books which are as expensive as they are beautiful, which only rich men can buy, and which not one man in a hundred owning them reads.' Nee, dan is het werk van zijn vriend Mosher in Portland, Maine veel beter.

The Amenities of Book-Collecting and Kindred Affections is zijn leukste boek. Het laatste woord in de titel verwijst natuurlijk niet alleen naar genegenheid, maar ook naar de niet te bedwingen neiging, de ongeneeslijke aandoening om boeken te zoeken, kopen, lezen, verzamelen.

(Wordt vervolgd.)

De dikste maatjes

2011-06-20T08:00:00.000+02:00

In 1994 maakt Hans Warren kennis met Connie Palmen, 'die heel aardig bleek. Erg klein, geen enkele aanstellerij'. Dat schrijft Warren na de ontmoeting in zijn geheim dagboek. Na de dood van Ischa Meijer krijgt hij nog meer sympathiek medelijden met de schrijfster.

Drie jaar later is de presentatie van het dertiende deel Geheim dagboek over de jaren 1978 tot en met 1980. Bas Heijne is er even, Tilly Hermans, Laurens van Krevelen en Marga Minco zijn van de partij. Natuurlijk worden de meeste aanwezigen getrakteerd op een presentexemplaar van het nieuwe boek. Connie Palmen ziet haar exemplaar met een opdracht in blauwe inkt worden verrijkt: 'Voor Connie, in de / hoop haar nog beter / te leren kennen, / in vriendschap, / Hans / 12.11.'97'. Alleen zijn voornaam, het lijkt voorbehouden voor echte vrienden.

Warren, een paar delen Geheim dagboek later over de boekpresentatie: 'Connie Palmen die zich gedroeg of we de dikste maatjes zijn, ze klom in me en knuffelde me. Een schat, maar wat ziet ze er oud en moe uit.'

Critici verwijten Hans Warren niet oprecht te zijn. Je denkt een aangenaam onderhoud met hem te hebben gehad, om later in een niet meer zo geheim Geheim dagboek te lezen dat de schrijver, blijkens een evaluatie de dag erop, zich stierlijk met je heeft verveeld. Liefhebbers bewonderen Hans Warren juist omdat hij zijn dagboek openbaar heeft gemaakt. De schrijver is oprecht door zijn oorspronkelijke gedachten en gevoelens - enthousiast, vals, gemeen, whatever - te publiceren. Zonder zichzelf te censureren: in de wetenschap dat hij sommige vrienden zou schofferen. 'Oprechtheid is de eerste vereiste'.

Overigens is het dit dertiende deel Geheim dagboek waarin uitgever Bert Bakker voor het eerst (op 2 juli 1979, om precies te zijn) begint over de publicatie van Warrens dagboekcahiers. De vraag is of het Connie Palmen iets kan schelen.

Verlanglijst

2011-06-15T13:30:00.004+02:00

Pim van Putten en Louis Heij drinken weleens koffie bij Biesheuvel. Filip Marsboom en Willem van Twist dineren geregeld met Komrij. Marius Zeven zit af en toe in de wilde tuin van A.L. Snijders. Handig als je, als verzamelaar, het object van je verzameling het hemd van het lijf kunt vragen.

Niek Oele, wiens collectie vandaag op de markt komt, correspondeerde vanaf 1997 met Hans Warren over de verschillende edities van zijn werk. Kon Oele een door Warren in een donkergrijs verleden vertaald kinderboek niet vinden, dan stuurde Warren hem fotokopieën van het omslag en de titelpagina. Wist Oele niet of het heellederen Geheim dagboek een officieel luxe-exemplaar was, Warren gaf tekst en uitleg. Niet altijd kon Warren zijn grootste verzamelaar op weg helpen. 'Jammer dat ik u niet gelukkig kon maken, maar ik hoop dat u ineens op een catalogus stuit waar uw complete verlanglijst op staat en dat niemand u dan voor is'.

Behulpzame dichters zijn prijzenswaardig. Vanmiddag A. Marja maar eens opbellen, of hij nog een door Werkman verluchte trouwkaart heeft liggen.

Stroppen van straks

2011-06-14T07:00:00.003+02:00

Wat kostte een gewoon boek in de oorlog? Sjoerd van Faassen staat even stil bij de prijs van clandestiene uitgaven in het hoofdstuk 'Het bijzondere boek in de Tweede Wereldoorlog' in Het ideale boek (2010), met name bij de 50 gulden van Aafjes' Omne animal ('een vreselijke prijs,' vond de auteur), maar nergens wordt een indruk gegeven van de geldelijke waarde van niet-illegale boeken. Antiquariaats- of veilingcatalogi (met opbrengsten) uit de oorlog zijn mij niet bekend. Buijnsters geeft in dit geval ook niet thuis.

In februari of maart 1944 bestelde de dichter Niek Verhaagen bij een boekhandelaar in Delft voor zijn vriend Kees Bantzinger Boutens' Strofen uit de nalatenschap van Andries de Hoghe. Zelf had hij kort daarvoor voor 2 gulden en 35 cent een eerste druk uit 1919 bemachtigd: Bantzinger keek niet op van die prijs en wilde de bundel graag hebben. Verhaagen in een brief aan Bert Bakker: 'Nu stuurt de boekhandelaar mij een latere, aangevulde druk, bij Stols verschenen, en brengt mij daarvoor f 20,- in rekening. Het is een mooie uitgave en het ding is blijkbaar uitverkocht. Ik kan er echter niet aan denken voor deze uitgave f 20,- te betalen en ook Bantzinger zal er wel niets voor voelen.' Voor wat het waard is: de clandestiene bundels die Verhaagen tezelfdertijd kreeg aangeboden (en soms kocht) kostten rond de 6 of 7 gulden.

August Henkels was in de wolken toen hij op 18 april 1944 aan H.N. Werkman over zijn bezoek aan een Haags 'boekenzaakje' schreef. 'Veel zaaks was er niet meer, maar ik schijn in zulke dingen altijd geluk te hebben. Vindt (sic) ik me daar nog een ex. van Paul van Ostayen's (sic) Bezette Stad. De man vroeg f 18.- die ik grif heb neergelegd.' In Henkels' herinnering deed hetzelfde boek tien jaar eerder al 15 gulden. 'De prijs is dus wel heel laag gerekend naar de huidige begrippen.'

In dezelfde brief maakt Henkels melding van een set Nederlandsche Historiën (1642-1647) van P.C. Hooft, waarvoor in de zomer van 1943 al eens 500 gulden werd betaald. 'Ik gaf voor een onberispelijk ex. destijds f 45.-. Ze zijn gek geworden; in zulke prijzen zitten al de stroppen van straks.'

Lemma's

2011-06-13T16:16:00.003+02:00

Ooit schreef ik lange, idiote lemma's. Facebook was nog voor Harvard-studentjes, FarmVille voor Texaanse cowboys, Schaken voor stamgasten van Café Wolthoorn & Co. Wikipedia was mijn schouwtoneel en mijn uitlaatklep. Elke nul moest een één worden.

Maar de grijze muizen en de kommaneukers namen de overlegpagina's over. Elke door mij aangebrachte wijziging in een lemma, hoe miniem ook, werd door moderators subiet ongedaan gemaakt, bediscussieerd, herschreven, afgebrand, opnieuw geplaatst. Zo werd het nut van de bibliofiele bibliografie van Gerrit Komrij binnen een dag in twijfel getrokken. Wikipedia: een politiestaat.

Dichters zijn ook niet dol op de online-encyclopedie. Het was Komrij die Wikipedia onlangs met de oude Winkler Prins vergeleek: 'Prachtig, maar gammel. Snel, maar ongelijk van kwaliteit. Nu eens bizar uitgebreid over iets onbenulligs, dan weer te summier over zaken van tijdlozer aard.' Vervolgens stoeiden een Wikipedist en een Wikipediaan met deze uitspraak op de overlegpagina van het lemma Gerrit Komrij. Een metadiscussie in de klassieke Wiki-traditie. Die overlegpagina's hebben de opmaak van een voetnoot bij een voetnoot bij een voetnoot ad infinitum.

Menno Wigman zag in 2010 een zinnetje uit een oud interview uitvergroot terug in zijn lemma. In Knack was hij boos: 'Een of andere onbenul heeft op mijn Wikipedia-pagina geschreven dat ik een, twee goede gedichten per jaar schrijf en sindsdien ga ik door voor de luiste dichter van het land.' Die uitspraak, vergelijkbaar met 'Wigman’s production rate is not high', werd kort daarna geschrapt. Wiki ziet alles.

Die onbenul, overigens, dat was ik.

Benzinestift

2011-06-11T00:58:00.003+02:00

Voors en tegens. Het halfvolle glas dat halfleeg blijkt. De bijzondere ontmoetingen, de spontane gesprekken, de gezellige sfeer, de verslavende boekengeur, de spanning van de inkoop. De ochtendkrant zes keer uit, de junks met hun Privé-domeinen, de dreigende wolk boven de euro-bakken op de stoep, het gezeur om korting, dezelfde klant met altijd dezelfde vraag.

Steeds meer boekwinkeltjes sluiten hun deuren - om vervolgens een boekwinkeltje te openen. We geven het e-book de schuld, maar moeten niet vergeten hoe zwaar het soms is om in een antiquariaat met openingstijden te staan. Bij De Slegte mocht ik na een paar maanden veldwerk en avondopleiding achter de inkoopbalie plaatsnemen. Kort na mijn promotie kreeg ik een les in ethiek. Een man wilde twee flinke stapels goede winkelboeken verkopen. Over de prijs waren we het snel eens. Maar meneer wilde niet dat zijn naam voorin de boeken bleef staan. Schaamte, schuld. Anders ging de koop niet door. Of ik een schaar had. Voor ik mijn hoofd kon schudden had hij al een benzinestift te pakken. In een razend tempo bekladde hij tientallen schutbladen.

Ik herinnerde me het voorval afgelopen zaterdag, toen ik in een antiquariaat naar opdrachtexemplaren van Nederlandse schrijvers informeerde. De antiquaar had kort geleden een bibliofiel dichtbundeltje ingekocht, genummerd en gesigneerd, en in dit geval voorzien van een mooie opdracht van de auteur. De vriend die het boekje cadeau had gekregen was nu in onmin geraakt met de dichter. Diens boeken moesten de deur uit. Maar de opdracht in het colofon van de bundel knipte de voormalige vriend eruit.

De expert

2011-05-16T13:00:00.000+02:00

'Dan zijn er mensen die roepen: Gert Jan, wat ga je met al dat geld doen? En dat wordt dan op een dramatische manier gebracht. Dan zeg ik: nou, dat stop ik in mijn verzameling. Want ik verzamel natuurlijk gewoon door: Henry van de Velde, kunstenaarsboeken, enzovoorts.'

Eind jaren zestig ontmoette Gert Jan Hemmink hem voor het eerst in zijn witte hoeve, waar 'het geluk compleet was'. Nu, na 49 jaar 'met liefde en passie' verzameld te hebben, doet Hemmink afstand van zijn schaduwcollectie Hugo Claus. Voor de hoogste bieder. Alleen de kenners weten dat hij de mooiste stukken zelf houdt. Topstuk van de veiling is Claus' schilderij De expert uit 1950 met een richtprijs van 17.500-25.000 euro. Jeroen van Kan in gesprek met Gert Jan Hemmink in VPRO's De avonden (doorspoelen naar 1:40:30).

Vanavond praat schrijversweduwe Veerle Claus met Matthijs van Nieuwkerk over het nieuwe boek De wolken, uit de geheime laden van Hugo Claus. Het is maar de vraag of de aanstaande Clausveiling aan de orde komt. Tussen Veerle Claus en Gert Jan Hemmink boterde het niet. In het radio-interview noemt Hemmink de eerste echtgenote van Claus, Elly Overzier, met nadruk 'zijn eerste en enige muze'.

Eye-opener

2011-05-12T08:35:00.000+02:00

'Hij was voor ons de grote eye-opener. Zo van: jeempie, moet je kijken wat híj kan!' In de rubriek Hollandse Nieuwe van het programma Kunstuur bekijken twee museumliefhebbers de laatste grote aanwinst van het Letterkundig Museum. Aad Meinderts legt uit dat het typoscript van Ik Jan Cremer niet alleen van literair maar zeker ook van maatschappelijk belang is.

Nieuwtje: het typoscript van Ik Jan Cremer wil Aad Meinderts geheel digitaal ter beschikking stellen. Helaas wordt er over de hoogte van het bedrag dat uiteindelijk is betaald voor de map van Cremer in alle toonaarden gezwegen. Vanaf 08:50.

Van jullie Maarten B. (2)

2011-05-11T09:15:00.000+02:00

Gistermiddag heeft een plank Biesheuvel op een veiling in Leiden ruim 4000 opgebracht. De opdrachtexemplaren en bibliofiele edities uit het bezit van wijlen Breugelmans deden vaak twee- tot viermaal de richtprijs, al bleef het grote vuurwerk van twee jaar geleden uit. Kavel 137 ging herhaaldelijk over de kop: beide opdrachtexemplaren en een proefdruk van Biesheuvels boekenweekgeschenk haalden bij een schatting van 60 euro liefst 280 euro. Een in linnen gebonden auteursexemplaar van De verpletterende werkelijkheid werd voor 380 afgeslagen, maar dat kwam natuurlijk door die moskeetekening.

Toen de Bies-storm was gaan liggen, kwam het leukste lot langs: tien mooie boekbanden van (bijna) vergeten romans van rond 1900. Voor een schijntje kreeg ik de zeldzame roman Keuterland (1910) toegewezen. Och, er gebeuren rare dingen op veilingen. The heat of the moment. Een antiquaar achterin de zaal verzuchtte dat hij nog verscheidene opdrachtexemplaren van Biesheuvel in de verkoop had, voor fracties van de bedragen die op de veiling werden gehaald.

Dan ben ik te ver

2011-05-07T09:46:00.005+02:00

De dronken dichter Ilja Leonard Pfeijffer registreerde zijn nachtelijke zoektocht naar een gedicht van Arie Storm. Met volle mond (kebab) is alle poëzie experimenteel. Ook leuk voor nuchtere kijkers.

Hamer

2011-04-27T09:46:00.006+02:00

Vriendinnetjes van vroeger, dat zijn de ergste. Een oude ex van Harry Mulisch brengt de haar geschonken typoscripten van archibald strohalm en De diamant naar de veiling, zodat het Letterkundig Museum en Bijzondere Collecties van de UvA tegen elkaar kunnen opbieden, aldus Tzum. Terzelfder veiling komt een zeldzaam typoscript van W.F. Hermans onder de hamer; zeldzaam omdat er verschillende Horror Coeli's circuleren.

Geen Belcampo, geen A. Marja ditmaal. Er wordt wel een schitterende opdracht van Multatuli aangeboden, met een dermate vriendelijke richtprijs dat zoiets leuks even binnen handbereik lijkt te zijn. Enfin, binnen het bereik van de lopende rekening op de dag dat je salaris is gestort. Het is natuurlijk dom om te laten merken dat je een veilingkavel leuk vindt. Ik zal dus niet bieden op de krabbel van Multatuli, want ik verzamel geen opdrachtexemplaren van Nederlandse schrijvers.

Dat hebben we dan gemeen, want u verzamelt ook niet. Niets.

Venijnige krullen

2011-04-18T17:45:00.001+02:00

God voor en God na, de God van de christenen en de God van de moslims, in de mooie documentaire Rijssens stille oorlog. De humorloze refo boekhandelaar - die ongeveer duizend Islamieten in Rijssen echt niet over een kam scheert, want 'er zitten best vriendelijke mensen tussen' en verder is het triest dat ze de verkeerde godsdienst aanhangen - deze meneer doet niets anders dan vooroordelen spuien. Zo hoort het. Het werk van Rijssenaar Belcampo zal hier nooit over de toonbank gaan - ook al niet omdat geen enkele uitgave van Belcampo nog in de reguliere boekhandel verkrijgbaar is.

De docu opent met een citaat uit Belcampo's 'Het Grote Gebeuren' en eindigt met Rijssenaar Harm Agteresch ('Harm oet Riessen') aan Belcampo's graf. De (verwelkte) roos van Aad Meinderts ligt er nog. Harm begrijpt niet waarom er een hoog hek om het graf van Belcampo staat: 'Hij was een vrije vogel, een zwerver, nu kan hij nergens meer heen'.

Blijkbaar weet hij niet dat Belcampo dit op het platteland gevonden grafhek jarenlang in de gang van zijn huis aan het Schuitendiep had staan. Voorbestemd. 'Smeedijzer met venijnige, roestige krullen. Iedereen deed zich er zeer aan,' schreef Jean-Paul Franssens in zijn in memoriam.

Van jullie Maarten B.

2011-04-08T15:34:00.002+02:00

Tientallen bibliofiele, gesigneerde en opdrachtexemplaren van J.M.A. Biesheuvel komen op dinsdag 10 mei onder de hamer. De boeken zijn afkomstig van de afgelopen jaar overleden boekwetenschapper Ronald Breugelmans en diens echtgenote Lizanne. Ze waren close friends van de Biesheuvels.

Uit de opdrachten in 'met liefde geschonken boeken' blijkt de grote genegenheid en bewondering van Biesheuvel voor Breugelmans. Van De angstkunstenaar (1987) gaf Biesheuvel zijn eerste exemplaar aan het echtpaar Breugelmans 'in herinnering aan veel vrolijke avonden', 'veel dank voor jullie hulp bij de tot standkoming' staat er in het colofon van De zoon (1982). Van een andere eerste druk deed Biesheuvel één van de tien luxe-exemplaren cadeau. Soms maakte de schrijver er een pentekening bij, bijvoorbeeld van een moskee in Teheran.

Twee jaar geleden gebeurden er rare dingen tijdens de veiling van enkele opdrachtexemplaren van Biesheuvel. Bij hetzelfde veilinghuis zat toen een man in de zaal, naar verluidt 'vriend van de familie', die zonder limiet bleef bieden. De hamerprijzen schoten de lucht in.

Toegang

2011-04-06T13:06:00.001+02:00

Van een commerciële dramaserie naar een aangrijpende documentaire-roman, waarin alleen criminele gevangenen toegang hebben tot de bibliotheek: een nieuw Artistiek Bureau op Tzum.

Hiërarchie

2011-04-05T11:26:00.003+02:00

In een interessant artikel over gesigneerde boeken en opdrachtexemplaren van Amerikaanse schrijvers signaleert Ken Lopez - de Fokas Holthuis van de Verenigde Staten - een merkwaardige omkering binnen de oude hiërarchie. Tot voor kort was de volgorde van waardevol, bijzonder naar gewoon, saai als volgt: 'dedication copy' (exemplaar met gedrukte én geschreven opdracht aan dezelfde persoon uit het leven van de schrijver), 'association copy' (exemplaar met geschreven opdracht aan een persoon uit het leven van de schrijver), 'presentation copy' (exemplaar met geschreven opdracht een onbekend persoon, bijvoorbeeld bij een signeersessie) en 'signed copy' (exemplaar zonder opdracht en met handtekening). Allerlei beredeneerde gevoelens liggen aan deze indeling ten grondslag, waarvan de belangrijkste misschien wel: hoe meer geschreven tekst, hoe beter.

Lopez merkt dat het eenvoudig gesigneerde exemplaar terrein wint en zelfs opdrachtexemplaren van hun plaats stoot. Zijn klanten verzamelen liever krabbels op titelpagina's dan boeken met een verhaal. De merkwaardige oorzaak van deze recente afkeer van opdrachten ligt bij een niet nader genoemde New Yorkse collega-antiquaar, die boekpresentaties en lezingen afliep met stapels eerste drukken, er lange opdrachten in liet zetten om ze vervolgens aan te bieden in een catalogus. En toen kwam uit dat die prachtige opdrachten dus geen echte opdrachten waren. Sindsdien zit er een luchtje aan opdrachten en willen rijke Amerikanen liever een kale handtekening. Een firma als Flat Signed (de term is nota bene van Stephen King) vaart er wel bij.

Vrijdagavond bleek Jeroen Brouwers zijn nieuwe roman Bittere bloemen bij de presentatie in Mechelen niet te kunnen signeren wegens een 'bedrijfsongeval' met zijn schrijfhand. Een blond jongetje zette als troost voor de handtekeningenjagers een stempel van Brouwers handtekening in de boeken. Jan Wolkers deed dat ook, aan het eind van zijn leven. Een nieuwe categorie, helemaal onderaan de hiërarchie.

Maar Lopez besluit zijn stuk positief: het handschrift van de schrijver, opdrachten incluis, zal op den duur weer op waarde worden geschat. Een eerste druk in 'fine condition' zal dan misschien minder hoog worden aangeslagen dan een 'fine association copy'. Hopelijk gaat deze ontwikkeling ook op voor de Nederlandse markt.

Luxe villa

2011-04-01T11:19:00.002+02:00

Vic van de Reijt heeft eindelijk zijn Elsschotcollectie compleet. 'Ik heb twee weken geleden mezelf een cadeautje gegeven: het enige onbereikbare Elsschotboek dat ik nog niet had. Een luxe-editie van Villa des Roses. Daarvan zijn er tien op de markt gekomen, waarvan vijf in volperkament,' vertelde de Elsschotbiograaf in zijn Radiodagboek.

Van de Reijt kocht het luxe-exemplaar van Elsschots debuut bij een Utrechtse antiquaar. 'Nou, het bedrag viel me nog niet mee. Maar dankzij mijn Elsschotbiografie kreeg ik een mooi voorschot en dat heb ik helemaal in de aankoop van dat boek gestoken. Nog wat spaarcenten erbij moeten leggen ook. En nu staat het te pronken in mijn kast. Alle uitgaven van Elsschot in mijn kast. Wat moet ik nu nog verder?'

Elsschots eigen luxe-exemplaar, dat hij in 1913 van uitgever Van Dishoeck als honorarium kreeg en meteen schonk aan Anna van der Tak, kwam op 16 mei 2009 onder de hamer met een richtprijs van 20.000-25.000 euro. Dat een luxe-exemplaar in vroeger tijden niet bepaald een felbegeerd object was, bleek toen de jonge antiquaar Bert Hagen in de zestiger jaren de bibliotheek van de oude heer Van Dishoeck kocht. Hagen in 1995: 'onder andere drie van de in totaal tien luxe exemplaren van de eerste druk van Villa des roses van Willem Elsschot, op geschept papier en gebonden in perkament. Zo ook van Achterberg's Afvaart: drie van de tien luxe.'

Sandwich

2011-03-28T12:00:00.000+02:00

Een boek als sandwich: Marius Zeven bouwde zijn Meer dan een bibliografie van A.L. Snijders op uit verschillende lagen. Zijn eigen beheeruitgave is een korte biografie, een liber amicorum, een bundel verspreide bijdragen van A.L. Snijders en een geïllustreerde bibliografie ineen. De onderste laag is moeilijk verteerbaar, aldus mijn recensie op Tzum.

Intussen wilde ik natuurlijk wel de luxe-editie van Meer dan een bibliografie in bezit krijgen. Het is een ziekte.

Werkelijk afgespeeld

2011-03-26T12:36:00.003+01:00

De Boekenweek verloopt rampzalig, maar het kan altijd erger. In een nieuwe oude uitzending van Radio Bergeijk hebben Toon Sporenberg en Peer van Eersel vannacht bekendgemaakt dat de Openbare Bibliotheek Bergeijk vrijwel de gehele sectie Nederlandse literatuur wil afstoten. 'De volgende boeken kunnen afgehaald worden, omdat ze al vier jaar op de plank staan te verstoffen en nooit uitgeleend zijn. Sommige pagina's moeten nog opengesneden worden.' Het gaat onder veel meer om de boeken van Kader Abdolah, Robert Anker, Kees van Beijnum, Remco Campert, Marjolijn Februari, Rudy Kousbroek, Geert Mak, K. Schippers en Jan Wolkers. 'Je kunt ze iemand cadeau doen, want ze zijn nooit uitgeleend en dus nooit gelezen.'

Bergeijkenaren zijn geen boekenlezers. Interviewer (Peer van Eersel) heeft het nieuwe boek van zijn gast niet gelezen. En de schrijfster (Irma van Veen) heeft kapsones gekregen, sinds ze Bergeijk voor de grote stad heeft verruild. Toch volgt er een interessante discussie naar aanleiding van de roman Half de jouwe.

Interviewer: 'Misschien mag het in de literatuur wel hoogstaand zijn, maar hoe je in je boek met je geboortedorp omgaat, dat vind ik echt oneerbiedig.'
Schrijfster: 'Zoals jullie misschien weten - of niet weten natuurlijk - heeft een schrijver altijd de vrijheid om fictie te gebruiken in zijn werk. Weliswaar gebruik ik af en toe namen en gebeurtenissen die zich ook werkelijk hebben afgespeeld.'
Interviewer: 'Dat kan je wel zeggen. Er zijn een aantal mensen, en dan noem ik met je name je ouders, de oude meneer en mevrouw Van Veen, daar ga je toch, als ik dat mag zeggen, met weinig respect mee om, als ik het zo mag zeggen.'

Het gesprek loopt dusdanig uit de hand, dat de regisseur besluit 'anti-schrijversmuziek' te draaien. Deze schokkende uitzending is gelukkig nog te beluisteren.

Voordeel schutter

2011-03-21T13:49:00.006+01:00

Na de Huygens-bokaal, de Catalaanse feestmuziek, de champagne en het literair getinte gekeuvel was daar vrijdagavond opeens een boekentafel in de foyer van het Letterkundig Museum.

Hoewel het boek officieel nog niet was verschenen, want de boekhandel is niet voorzien en de uitgever heeft het niet op voorraad, lag daar een stapeltje gloednieuwe exemplaren van A.L. Snijders' Voordeel schutter, een bundel vergeten columns uit Het Parool van 1986, met begeleidende brieven aan zijn vaste redacteur Paul Arnoldussen. Het blijkt slechts het eerste deel te zijn: in het tweede deel zullen de columns uit 1987 en 1988 worden herdrukt. Het plan om alle columns in één deel van 384 pagina's onder te brengen, onder de titel Gedroomde werkelijkheid, is blijkbaar afgeblazen.

'Jezus christus, ben ik volwassen geworden om dit soort waanzin aan te horen?' De dochter van de schrijver wordt geschorst door de Vrije School, omdat ze haar haar heeft gemillimeterd. Snijders gelooft zijn oren niet en wil subiet de leraar spreken: een fietsritje van twaalf kilometer. Een prachtige column uit Voordeel schutter. Maar dat A.L. Snijders zich vroeger vaker kwaad maakte, stelliger was, woedend werd: een voorbarige conclusie. Niemand wordt milder met de jaren.

Over zijn oudste kleindochter vertelt Snijders in het Huygens-filmpje dat vrijdagavond werd vertoond. Zij wil als vierdeklasser een boek van opa op haar leeslijst zetten, maar de docent (exit leraar) beantwoordt haar vraag met een glazige blik. De anekdote is pas half onderweg als A.L. Snijders, na een flitsende reeks associaties, explodeert over Huub Oosterhuis: 'het geweten van Nederland, waar ik nu dus dóódziek van word'. Beheerst gevolgd door: 'O.K. Dit kun je er dus uit schrappen'. Quod non.

Keukentafel

2011-03-16T11:15:00.003+01:00

Brandpunt-verslaggever Aart Zeeman vond het een 'bijzondere ervaring daar diep in Vlaanderen'. Hij mocht op de koffie komen bij Joop Schafthuizen, Reve's laatste levenspartner, die de komende drie jaar elke veertiende december een deel van Reve's archief laat veilen. De Katholieke Radio Omroep maakte afgelopen zondag een appetizer.

Kroontjespennen, nooit verzonden brieven, verlanglijstjes voor Sinterklaas: Schafthuizen toont de archiefmappen, met Reve samen aan de keukentafel keurig gesorteerd. Hij vertelt ook over het moment dat zijn jarenlange depressie verdween: toen hij de uitdraai van het derde deel van de Reve-biografie kreeg. Belooft weinig goeds. (En zijn haar is grijs en hij mist een voortand.)

Over het grote Reve-monument, daags na de uitzending in Machelen opgericht, nog niets. Uitzending gemist?

Thijssen

2011-03-13T18:39:00.000+01:00

Theo Thijssen, Gerrit Rietveld en de pracht van de provenance, aldus een nieuw Artistiek Bureau op Tzum.

Bankafschrift

2011-03-04T18:33:00.004+01:00

Maurits Verhoeff schreef een mooie bundel met artikelen over Nescio. Geen lang verhaal, waarin Nescio van dag tot dag op de voet wordt gevolgd, maar zeventien thematische artikelen. Plus een kleurrijke beeldbiografie.

A. Marja heeft Nescio nooit ontmoet, al was hij slechts een handdruk van de schrijver verwijderd, via Jacques den Haan en Nico Donkersloot bijvoorbeeld. Je kunt een paar dagen met de gedachte spelen zo'n soort boek over Marja te schrijven, maar een bankafschrift maakt een eind aan de dagdroom. Uitgeverij kleine Uil gireerde mijn honorarium voor de recente Marja-uitgaven over 2010.

_____
€ 2,15

Sardana

2011-02-23T10:03:00.004+01:00

Radiohead, Gadafi en Justin Bieber zijn de trending topics van dit moment. Maar over A.L. Snijders wordt ook aardig gekletst.

Uitgever Paul Abels merkt op dat de boeken van stadsschrijver van Lochem niet aanwezig zijn in de bibliotheek van Lochem. 'Beleid of onzorgvuldigheid?' De Nederlandse atleet Rohalt meldt dat hij intrek heeft genomen in de boerderij naast die van A.L. Snijders in Klein-Dochteren. Museumdirecteur Aad Meinderts zal gehoor geven aan Snijders' verzoek om bij de uitreiking van de Huygens-bokaal 'Sardana muziek uit Catalonie' te draaien. (Instuderen a.u.b.)

Automobielmanager Henk Heuvelman heeft tegenwoordig een portretfoto van A.L. Snijders op zijn schrijfbureau staan: 'helpt echt. Ik heb al drie keer een ergernis weten te onderdrukken.' Pardon? Misschien gaan we zaterdagavond wel naar Herberg de Pol in Diepenheim om Snijders aan zijn jasje te trekken.

Tekenend

2011-02-17T09:48:00.001+01:00

'Ik vind het trouwens erg jammer dat mensen meer op het uiterlijk letten dan op de intrinsieke waarde van een boek. Het is tekenend voor onze tijd, en het komt ook door een toenemend gebrek aan historisch besef. Nu klink ik misschien als een oude man, zo van, vroeger was alles beter, maar zo is het niet bedoeld: het is de tijdgeest, er komt wel weer een omslag, verwacht ik.'

Antiquaar Bob de Graaf sprak in 2008 met Vincent van de Vrede over zijn vak, zijn voorliefdes en zijn vrouw. Onlangs is hij overleden.

Schim

2011-02-15T06:00:00.002+01:00

Ik roep een zin. Het klinkt te schraal
in het omringende gewelf -
ik heb geen schim of filiaal -
ik ben vandaag alleen me zelf.

Gerrit Komrij oreerde in de geest van Kellendonk, aldus Tzum.

Pauwhof-Press (2)

2011-02-09T10:21:00.000+01:00

De vrouw van F. Tamminga blijkt zijn dochter te zijn. In tegenstelling tot de veronderstelling in dit bericht is Conny Tamminga een kind van de meesterdrukker, die in navolging van pa de grafische school bezocht in Utrecht. De enige vrouwelijke leerling onder 300 mannelijke leerlingen, herinnert Ab Visser zich in Het Klooster van Sint Jurriaan (1974).

'Ze [Conny] kwam bij mij met het plan een plaquette met 7 gedichten van mij te drukken, die vertaald waren in het Engels door een Amerikaanse vriend van mij, de dichter Leonard Wolf. Het werd een smaakvol 'werkstukje', 'composed from the character Caslon' op een mooi papiertje dat vader Tamminga ter beschikking had gesteld. Er kwam een losse blauwgrijze cover om het boekje met het gouden vignet van een gestileerde pauw op een tak. We vatten het plan op deze 'Seven Poems' (1952) als eerste deeltje in de 'Pauwhof-Press-Holland' uit te geven. [...] Het bleef helaas bij dat ene deeltje.'

Ware grootheid

2011-02-08T09:33:00.000+01:00

In 1966 moest Gerard Reve in de rechtbank een aanklacht wegens smalende godslastering aanhoren, omdat hij in een werk van fictie de liefde met een als ezel verklede God had bedreven. Hetzelfde jaar werd de politieke partij D'66 opgericht, met als belangrijke speerpunten 'geestelijke vrijheid' en individuele ontplooiing'.

Reve werd vrijgesproken. Boris van der Ham (D'66) geeft er een mooie draai aan in zijn wekelijkse lezing.

Geachte jury (5.33)

2011-02-04T13:12:00.002+01:00

Pauwhof-Press

2011-02-02T10:43:00.003+01:00

Een schrijver-van-één-boek, de briljante eendagsvlieg, is een begrip. Maar de uitgeverij-van-één-boek? Hoewel de naam anders doet vermoeden, valt de Blauwe Maandag Pers buiten deze categorie. Het miljoenenechtpaar Kröller-Müller heeft zich weleens aan een bibliofiele Hubertus-uitgave gewaagd. Verder?

In 1952 verscheen bij de Pauwhof-Press de bundel Seven Poems, gedichten van Ab Visser in een vertaling van Leonard Wolf. Achter de pers verschool zich Conny Tamminga, misschien wel de vrouw van de bekende Haagse drukker F. Tamminga, die een tijdje rond de Wassenaarse kunstenaarskliek rondhing. De fondslijst van deze private press op De Pauwhof beperkt zich tot deze ene (inmiddels zeldzame) titel.

'Andere tijden, terug naar de onze'. Of op De Pauwhof nog steeds de serene rust heerst die schrijvers en schilders zoeken voor studie en scheppende arbeid? Het schijnt geen toevluchtsoord voor kunstenaars meer te zijn. Wie nu naar het rijksmonument aan Paauwlaan 2a fietst treft waarschijnlijk een welgestelde familie aan - met dito buren. Uit 2006 dateert het bericht dat het Pauwhof Fonds geen bijdragen meer verstrekt.

Onderwijl heeft de eminente vormgever J. Tapperwijn 'wegens overcompleet' drie zeer gezonde pauwenhanen in de aanbieding. Levende have op het artistieke boerenerf.

Een speciale bedoeling

2011-01-18T18:00:00.002+01:00

In een grote opruiming vond boekblogger Cadoc een aardige brief van F. Bordewijk. De heer M. de Marcas had de schrijver gevraagd hoe hij aan de naam De Marcas voor een personage in Blokken (1931) was gekomen, aangezien 'deze naam hier te lande slechts door 3 personen van één familietak wordt gedragen'. Meteen gevolgd door de ontboezeming dat de lezer wel 'onaangenaam getroffen' was door de naamsovereenkomst.

Bordewijks antwoord is kort maar krachtig: 'Mijn indruk is dat men tegenwoordig hier te lande zich wel erg gauw onaangenaam getroffen voelt'. Een antwoord op de herkomstvraag moet hij De Marcas schuldig blijven: 'weet ik niet meer'. Een speciale bedoeling had Bordewijk er niet mee.

In de vierde klas van ~~het Reestdalcollege~~ scholengemeenschap Stad + Esch leerde ik dat Bordewijk de namen voor Blokken alle vijf uit het telefoonboek had geplukt. Welke vorscher kan deze bewering staven? Leende de advocaat Bordewijk de naam De Marcas niet gewoon van B. de Marcas, de Zwolse deurwaarder, die de schrijver uit de wandelgangen kende? Of kwam Bordewijk een knipsel uit Het nieuws van den dag van 3 mei 1927 onder ogen?

In het krantenstukje 'What's in a name' doet een anonieme bureauredacteur uit de doeken hoe De Balzac in 1840 aan de boektitel Z. Marcas zou zijn gekomen. Voor de hoofdpersoon van dit verhaal kon De Balzac geen naam vinden of bedenken, nee, hij wilde een persoonsnaam 'ontdekken'. Met een vriend liep hij langs de deuren tot hij het naambordje van een kleermaker zag: Z. Marcas. Zou Bordewijk, bekend met de naamsgeschiedenis van een literaire voorganger, eigenlijk niet anders kunnen dan zijn personage De Marcas noemen?

Het zijn onbelangrijke vragen, die (n)ooit een antwoord krijgen.

Koffiedik

2011-01-16T23:00:00.000+01:00

Joop Schafthuizen kondigt de verkoop van ontelbare stukjes Reve aan. Het blijft koffiedik kijken, aldus een nieuw Artistiek Bureau op Tzum.

Impact

2011-01-14T10:07:00.002+01:00

Om zeep

2011-01-12T09:46:00.000+01:00

Het elektronische boek zal de zetfout om zeep brengen en daar wordt iemand sentimenteel van, aldus een nieuw Artistiek Bureau op Tzum.

Smullen

2011-01-11T22:40:00.001+01:00

Je moet wel gek zijn om opdrachtexemplaren te verzamelen. Dat is immers een gebed zonder eind. Elke dag verschijnen er nieuwe boeken, waarin de trotse schrijver boven zijn naam een stichtelijke boodschap schrijft. Ik ken eigenlijk geen schrijver die geen opdrachten in boeken schrijft.

Erger nog zijn oude boeken die, in handen van de juiste handelaar, opeens een opdracht van de schrijver bevatten. Die put is bodemloos. Je moet je beperken als verzamelaar. Dat kan heel makkelijk: je koopt alleen opdrachten van die rare dichter uit Oude Leije of enkel van de ene schrijver uit het interbellum aan de andere schrijver. Een keiharde niche: smakelijke opdrachten!

Simon Carmiggelt kreeg een beroerde maaltijd voorgeschoteld, waarover hij schreef in Speciaal voor u (1970). Het lekkerste exemplaar heeft de volgende opdracht: 'Hier staat de juffrouw met de pan eten in. Ze was helaas maar al te echt. Sterkte met alles'.

'Dit blikje voor Ans om te smullen. Simon'. Ans Koster ontving van haar geliefde Vestdijk op 30 december 1960 de nieuwe opstellenbundel Muziek in blik (1960). Het water loopt je in de mond.

Beide boeken koop je acuut, om een maand later een verrukkelijk topstuk aan je jonge verzameling toe te voegen. W.F. Hermans kon op 22 september 1983 in Antwerpen uit talloos veel miljoenen gerechten kiezen. En hij vond ze stuk voor stuk: 'heerlijk!' Dat schreef hij althans voor de gastheer in zijn nieuwe boek. (Het is nu aan Willem Otterspeer om te beschrijven wát Hermans at en met wíe.)

Hulp

2011-01-04T18:40:00.002+01:00

De boeken in de winkel van Godert Walter, vorige week wederom getroffen door een brand, moeten als verloren worden beschouwd. De inventaris kan evengoed aan de straat worden gezet. Hoeveel pech kan een boekhandel hebben?

Een comité - waarin bekende Groningers als Klaas Swaak, Jean Pierre Rawie, Rob Pronk, Gerrit Krol, Jan Glas en Douwe Draaisma - spoort lezers en andere mensen met een hart nu aan om een bijdrage te storten op rekeningnummer 570325862 (Deutsche Bank) ten name van Boekhandel Godert Walter in Groningen. Betalingskenmerk: 'Ik steun Godert Walter!' Erik Kweksilber hoopt zijn winkel in mei te kunnen heropenen, op de vertrouwde plek aan de Oude Ebbingestraat.

De afbeelding is het bewijs dat Godert Walter, sinds de oprichting in 1941, gedreven wordt door sympathieke boekhandelaren. Mensen die je in de vakantietijd zonder kinnesinne doorsturen naar andere boekwinkels in de stad.

Verholen plezier

2011-01-01T17:27:00.002+01:00

A.L. Snijders bezocht GeenStijl voor het eerst in zijn leven en las het blog met verholen plezier, aldus Tzum. Niettemin moest hij rectificeren.

Boeken

2010-12-29T00:11:00.001+01:00

Geen gehoor gegeven aan verschillende oproepen om een eindejaarslijstje met de mooiste boeken van 2010 te maken. Ik lees eigenlijk geen boeken, ik koop ze alleen. En soms bespreek ik een boek voor Tzum.

De mooiste boeken van 2010 liggen nu op de tentoonstelling Het ideale boek in Museum Meermanno. Veelal boeken uit 1910 (Worstelingen bijvoorbeeld), 1941 (Sabbatsgesänge) en 1978 (Capriccio). De afbeelding toont het volledige fonds van De Heuvelpers (1928-1931): vier beeldschone boekwerken. Daar kan geen gifgroene Giphart-snede tegenop. Ook geen liefdevolle eigen beheeruitgave, waarvan het omslag zo consciëntieus met de hand is gedrukt.

Geen mooij-schrijverij voor u en mij! is overigens uitverkocht en uitgedeeld. Genummerde en gesigneerde exemplaren vertrokken naar het zuiden: Meppel, Almere, Laren, Den Haag, Delft. Tot in België en Portugal heb ik lezers bestookt. Nu is het wachten op de eerste die het boekje in zijn eindejaarslijstje opneemt.

Interview

2010-12-24T09:58:00.003+01:00

Bekijk de video in andere formaten.

'Een zeer kort verhaal is niet een kort verhaal. Vind je het goed als ik even iets pak?' Frénk van der Linden wisselde inzichten met A.L. Snijders. 'Ik lijk wel aardig, maar ik ben een bruut.' Vanavond gaat Snijders in gesprek met zijn vaste interviewer Wim Brands op Radio 1. Aanvang: 19.02 uur.

Brief van Nescio

2010-12-23T14:58:00.002+01:00

'Een volledige publicatie van de brieven werd door de erven J.H.F. Grönloh niet toegestaan.' In het boeiende artikel over de schrijverscorrespondentie tussen Nescio en Chris J. van Geel stond een teleurstellend zinnetje. Elke erfgenaam zal zijn redenen hebben, maar een lezer (liefhebber, wetenschapper) neemt geen genoegen met citaten en fragmenten uit epistels. Hij wil de volle mep.

De uitgave van twee persoonlijke brieven van Nescio aan zijn hoogzwangere vrouw, hoe voorbeeldig ook verzorgd door Van Oorschot, is en blijft een appetizer. Een brieveneditie, zoals Elsschot die kreeg, is zeer wenselijk. Net zo wenselijk als, bijvoorbeeld, een biografie van Arthur van Schendel.

De handgeschreven brief van een besluiteloze Nescio aan een ongeïdentificeerde 'Geachte Heer' mag in het brievenboek van onze dromen niet ontbreken. Vanaf vandaag te koop voor een editeur in spe.

Alive

2010-12-21T20:53:00.000+01:00

'Hans, wat gaat in je om als je je eigen teksten hoort? Van trots geen sprake. Een beetje verbazing.'

Schrijver Hans Keilson, alive and kicking, sprak vanavond met Jellie Brouwer in Kunststof. Het was een indringend gesprek. Er vielen veel stiltes, soms ettelijke seconden lang. Hij prees zijn eerste vrouw, die grafologe was, en later zijn tweede vrouw, die voortreffelijk voor hem zorgt. Keilson vindt alle aandacht en interviews schitterend. Met zijn 32-jarige kleindochter, student filosofie, leest hij opnieuw In de ban van de tegenstander (1959, herdruk 1982, meesterwerk 2009), wat hem niet licht valt.

Aan Thomas Mann en Alfred Döblin haalde Keilson warme herinneringen op, hiertoe aangemoedigd door een Groningse luisteraar in Den Haag. Wat is dat toch mooi, live radio. Je mailt een vraag naar de NPS en drie minuten later krijg je antwoord.

Intussen geeft 'West-Europees intellectueel' Piet de Moor toe dat hij de aanstichter is van de Keilson-Welle. Tweederde van het oeuvre van Hans Keilson is herdrukt, twee veelgeprezen romans, en het laatste part verschijnt in maart 2011: Het leven gaat door (1933).

Boekenmarkt

2010-12-20T23:55:00.000+01:00

De laatste resten van Michäel Zeemans bibliofiele imperium, voor een habbekrats op de Haagse boekenmarkt, aldus een nieuw Artistiek Bureautje op Tzum.

Afstand

2010-12-16T11:15:00.002+01:00

Natuurlijk is er niets nieuws onder de zon. Het op afstand signeren van boeken, zoals dezer dagen door boekhandel Selexyz georganiseerd, gebeurt al jaren. Menno ter Braak vond van zijn schrijvende vrienden geregeld een gesigneerd boek in de brievenbus. Hans Roest, die met de gedachte speelde een Letterkundig Museum te stichten, vroeg Hélène Swarth per brief om een opdracht in een bundel. Zij stuurde hem de handgeschreven boodschap op een los velletje, dat hij vervolgens voorin het boek plakte.

Onder diezelfde zon niet nieuw is het dicteren van opdrachten. De onlinesigneersessie van Selexyz bood gistermiddag de gelegenheid om in een webcamchat aan Saskia Noort te vertellen wat ze voorin haar boek moest schrijven. (En voor wie geen sjoege gaf lagen er 144 vooraf gesigneerde exemplaren van De verbouwing (2009) klaar.) Dat influisteren van opdrachten gebeurt tijdens elke offlinesigneersessie, al sinds de drukbezochte ~~handtekeningenfeestjes~~ Literaire Markten in De Bijenkorf anno 1949. Sommige schrijvers vinden het niet eens onprettig, want anders moeten ze bij elke klant weer iets origineels bedenken. En de rijen voor signeersessies zijn soms zo lang, dat een writer's block op de loer ligt.

Bij het chatten en cammen met Saskia Noort waren de wachtrijen niet zo lang. Zeg maar: kort. Er stond meestal één wachtende voor u, soms twee, en soms geen. Vanmiddag is Simone van der Vlugt aan de beurt. Morgen kruipt Ronald Giphart achter de laptop van Selexyz.

Bandstempel

2010-12-14T09:29:00.000+01:00

Liever een omslagtekening dan een bandstempel, want het oog wil ook wat, aldus een nieuw Artistiek Bureautje op Tzum.

Knipoog

2010-12-12T20:11:00.003+01:00

In zijn huiskamer leest Coen Peppelenbos oude en nieuwe verzen voor. Beeld en geluid. Het op de romantische geschiedenis van Bas Jan Ader geënte gedicht is mij het liefst. Toen ik vanavond alle vijf de filmpjes opnieuw achter elkaar afspeelde, viel mij een herschikking in de boekenkast op.

Achter de rechterschouder van de dichter staat in elk filmpje een ander boek. Arendsoog bij 'Witte Veder', Ergens halverwege zweven bij 'De valkunstenaar'. Niets is toeval. Vijfmaal een knipoog naar het betreffende gedicht. Of is er iets subliminaals aan?

Gooi

2010-12-11T19:57:00.000+01:00

Helaas is stemmen op het woord van het jaar niet meer mogelijk, anders had Joop Schafthuizen een gooi kunnen doen. De heer Nop Maas heeft een kalkende blaas, aldus een nieuw Artistiek Bureau op Tzum.

Vandaag gisteren

2010-12-09T17:59:00.003+01:00

Geheugen

2010-12-08T18:09:00.003+01:00

Hoe kort kan een geheugen zijn? Verschillende nieuwssites meldden vanmiddag dat de middeleeuwse handschrift van een ridderroman uit de collectie van Joost Ritman gisteravond is geveild. Geen woord verder over de beslaglegging van Friesland Bank en het bedreigde voortbestaan van Ritmans hermetische bibliotheek. De koper - tevens eigenaar numero 7 - van Ritmans topstuk is (nog) niet bekend.

Protestantse-Pieter

2010-12-05T08:00:00.012+01:00

Herman Pijfers richtte in 1963 uitgeverij Ambo op, waar datzelfde jaar Peter de Vries' Het bloed van het lam van de persen rolde, in een vertaling van A. Marja. Vierde de dichter zijn laatste Sinterklaas samen met de katholieke schrijver/uitgever? Of wisselden ze slechts boeken uit?

Dit rijmpje sluit Geen mooij-schrijverij voor u en mij! af. Het is waarschijnlijk de allerlaatste opdracht van A. Marja, die op 5 december 1963 al met één been in het graf stond.

Open raam

2010-12-02T18:00:00.006+01:00

Het zkv 'Duinaardappelen' dat A.L. Snijders schreef voor Radio 4, nu terug te lezen en te luisteren, herinnert sommigen aan de schrijver die Snijders het meest bestreden heeft: Harry Mulisch. Niet zozeer omdat de jongen in het verhaal Harry heet, maar meer vanwege de laatste regel. 'Nu hoop ik alleen nog wat pianomuziek te horen uit een open raam.' Draait het debuutverhaal 'De kamer' van Mulisch niet om voorbije pianomuziek? Anderen vinden dit vergezocht.

Na de tweede druk is nu ook de eerste druk van Een handige dromer verschenen. De schitterende schuifdoos voor de drie varianten is in productie genomen. A.L. Snijders signeert zijn nieuwe boek zondag op de Beurs van Kleine Uitgevers in Paradiso. Morgenavond interviewt Frénk van der Linden de schrijver op de televee. Hopelijk blijft de verscheurde pocket van Snijders buiten beeld. (Open deur.)

In het tweedehandscircuit is Snijders ook ontdekt. Sinds een paar dagen staat de schrijver in de top 5 van meest gebruikte zoektermen op Boekwinkeltjes. Mulisch is al ingehaald.

Voor u en mij

2010-11-30T13:19:00.003+01:00

Boekpresentaties en literaire vernissages bestonden gewoon niet. Bij de verschijning van een dichtbundel zette A. Marja zich aan zijn bureau, pakte een stapel enveloppen en stuurde zijn nieuwe werk de wereld in. Niet zelden, of eigenlijk altijd, schreef hij dan een opdracht in de bundel.

In de afgelopen jaren kreeg ik in antiquariaten en bij oude schrijvers heel wat door A. Marja bekraste Franse titels onder ogen. Deze teksten zette ik in een bestand, dat groeide en groeide - en op een dag 92 opdrachten bleek te bevatten. In Geen mooij-schrijverij voor u en mij! heb ik alle opgedoken opdrachten beschreven, waarvan sommige worden toegelicht in de inleiding.

Ik ken weinig schrijvers die zoveel werk maakten van een handgeschreven opdracht. Toen: A. Roland Holst misschien. Nu: A.L. Snijders. Mijn boekje pretendeert een uniek overzicht te geven van doorgaans genegeerde teksten. Ontroerend, komisch, plagerig, bondig, poëtisch. Het is zelfs te koop.

Hermetisch

2010-11-25T16:34:00.008+01:00

Nederlandse bibliofielen houden van de schaduw. Piet J. Buijnsters schrijft in zijn onmisbare Geschiedenis van de Nederlandse bibliofilie: 'er wordt driftig verzameld, maar niemand wil ermee in de volle schijnwerpers komen, notoire uitzonderingen als Joost Ritman met zijn Bibliotheca Philosophica Hermetica daargelaten'.

De schijnwerpers branden inmiddels bijna door. Ritman is in opspraak geraakt. Alweer. Friesland Bank, die de verzamelaar 15 miljoen leende met zijn filosofische bibliotheek als onderpand, heeft beslag gelegd op de boeken en manuscripten aan de Bloemgracht. Ritman wilde over twee weken in Londen een middeleeuws manuscript laten veilen: een handgeschreven ridderroman, waarvan Friesland Bank beweert dat het in feite Ritmans eigendom niet meer is. Trouw weet meer.

José Bouman, conservator van de Bibliotheca Philosophica Hermetica, riep gisteravond de leden van de Nederlandse Boekhistorische Vereniging op een petitie te tekenen. E-mail: 'misschien hebben jullie al enkele summiere berichten in de pers gezien over de veiling op 7 december van 'ons' Graal-handschrift (de Graal van Rochefoucault), op zich al een teken dat er een probleem is in verband met de continuïteit van de bibliotheek Ritman. Het is echter nog veel ernstiger: de omstandigheden zijn zodanig dat sluiting van de bibliotheek en verkoop van àlle boeken onafwendbaar lijkt'. Bouman hoopt met veel steunbetuigingen het tij te kunnen keren.

Iets meer dan 1000 mensen hebben tot nu toe hun digitale handtekening gezet. Vooral bibliofielen in het buitenland willen Ritmans bibliotheek behouden, want er staan amper Hollandse namen op de lijst. Nick ter Wal staat er ook niet tussen. De zaken zijn niet zo simpel als ze lijken.

Ritman beweert het Graal-handschrift te willen veilen om van de opbrengst de rest van zijn collectie veilig te stellen. Hij vreest anders de verkoop van onvervangbare stukken uit zijn bibliotheek. Zo'n redenering schept weinig vertrouwen: je wilt je belangrijkste boeken behouden door je allerbelangrijkste manuscript te verkopen. Heeft Ritman geen ouderwets gat in zijn hand? Bovendien gebruikte hij dit argument eerder. De staat schoot in de vorige crisis nog te hulp met ruim 18 miljoen euro. Maar dat was blijkbaar niet genoeg.

Het is niet waarschijnlijk dat het huidige kabinet, stokdoof voor de schreeuw om cultuur, zal bijspringen. 11 87 97 425 is het rekeningnummer van de Bibliotheca Philosophica Hermetica te Amsterdam. Alle mecenassen zijn bij deze uitgenodigd.

'Wegens bijzondere omstandigheden is de bibliotheek tot nader order gesloten.' Hermetisch. Dit geldt hopelijk ook voor Ritmans beurs.

Prenten

2010-11-17T22:07:00.001+01:00

Een vervelende maatregel wordt ten dele teruggedraaid. In oktober 2009 verdwenen er van de ene op de andere dag duizenden en duizenden afbeeldingen uit gedigitaliseerde boeken en tijdschriften van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren. Rechtenkwestie. DBNL en ~~Beeldrecht~~ Pictoright hebben nu afgesproken dat de illustraties uit secundaire literatuur (tijdschriften, biografieën) op den duur terugkeren.

Het werd tijd, natuurlijk. Wat is een schrijversprentenboek zonder prenten? Weer een kleine kanttekening bij de bewierookte digitalisering.

Potloodstreepjes

2010-11-11T14:14:00.000+01:00

'Ik ben zelf geen bibliofiel. Het maakt me ook nauwelijks uit in welke staat een boek zich bevindt. Als ik twee exemplaren van een boek heb, wat wel eens voorkomt, en een exemplaar heeft in de regen gelegen et cetera maar er zitten mijn potloodstreepjes in dat exemplaar en het andere exemplaar is prachtig maar zonder streepjes, dan bewaar ik het verregende exemplaar met streepjes.'

In Tzum staat, behalve een nieuw Artistiek Bureau, ook een interview met Arnon Grunberg. Over Huid en Haar, e-books, voetnoten bij Tirza en de grenzen van pedofilie. Tzum 51 ligt eind deze week in de winkel.

Storm

2010-11-09T18:45:00.026+01:00

08-11(20) - Radio Blauwe Maandag by radioblauwemaandag

Nu is hij elke avond nog op pad, maar A.L. Snijders denkt dat de storm aan publiciteit en de lawine van e-mails over een week wel gaat liggen. In gesprek met Jurgen Tiekstra legt Snijders uit waar de titel van zijn nieuwe bundel zkv's vandaan komt, Man Ray's uitspraak 'The streets are full of admirable craftsmen, but so few practical dreamers.'

Zaterdagmiddag gaat de laureaat in gesprek met Hub. Hermans op Het Grote Gebeuren, waarover Roos Custers ook het een en ander heeft te vertellen. Radio Blauwe ~~Maandag~~ Dinsdag, onverkort.

Griekse vazen wijn in straaljagers

2010-11-06T12:59:00.009+01:00

'Ik was overdonderd. En ik was alleen thuis. Dus ik juichte, maar er was niemand die kon klappen ofzo.' A.L. Snijders won de Constantijn Huygensprijs 2010 en sprak een verslaggever van Omroep Gelderland. Na deze heuglijke mededeling belde de schrijver meteen zijn vrouw op, die aan het zwemmen was in Brummen. Zij werd zo vrolijk van het nieuws dat ze haar mobieltje onder water hield. 'Dat hoort er allemaal bij, dat soort dingen.' Dixit Snijders.

Die laatste zin. A.L. Snijders verklapte gisteravond aan tafel bij Matthijs dat hij het te water gelaten mobieltje er 'voor de grap' bij verzonnen had. Dat is ook zijn talent: hij voelt feilloos aan wat de beste van mogelijke situaties of verhalen is. 'Als het geschreven is, is het waar.'

In hetzelfde tv-gesprek gaf Snijders zelf een omschrijving van het zkv: 'Griekse vazen wijn in een straaljager vervoeren'.

Intussen is A.L. Snijders ontdekt op Twitter, het medium bij uitstek voor zkv-liefhebbers. 'Wat een schat is die A.L.Snijders. Ja, als er zulke mannen bestaan, wil ik er nog wel 's over nadenken.' Jongedame: 'als ik een oude man zou zijn dan kies ik voor A.L. Snijders. Wat een lieve held.' En: 'mooie man die A.L. Snijders. Toch maar iets gaan lezen van hem.' Bert Wagendorp: 'Herhaling DWDD. Met A.L. Snijders die ik mateloos bewonder.' Een oud-leerling van de politieschool: 'A.L Snijders oftewel meester Müller was mijn leraar Ned. in 1992 ! Hij is niets veranderd.'

Tel

2010-11-05T12:33:00.001+01:00

Jacques den Haan deed zijn vrouw bij elk jubileum van hun huwelijk een boek cadeau. Tot hij de tel kwijtraakte, aldus een nieuw Artistiek Bureautje op Tzum.

Literaire prijs

2010-11-02T09:12:00.003+01:00

'Ik heb nog nooit op de foto gestaan met iemand die een literaire prijs heeft gewonnen, en zelf heb ik ook nooit een literaire prijs gewonnen,' schreef A.L. Snijders nog in 2008. Nu wint hij een literaire prijs van formaat: Constantijn Huygensprijs, 10.000 euro. Onverwacht? Slechts een kwestie van tijd.

Les amis

2010-10-24T18:00:00.000+02:00

Een Utrechts antiquariaat is begonnen met het ontsluiten van de verzameling Nederlandse literatuur van een betreurde bibliofiele plaatsgenoot. Hij hield veel van het werk van de Vijftiger en essayist Rudy Kousbroek (1929-2010). Vorige week stond vrijwel het volledige oeuvre van Kousbroek, in afzonderlijke uitgaven voorzien van opdrachten, op de planken van de boekhandel.

De gesigneerde Kousbroeken wisselden binnen een paar dagen van eigenaar. Naar Groningen verhuisde Boumans exemplaar van Machines en emoties (2009), de briefwisseling tussen W.F. Hermans, Rudy Kousbroek en Ethel Portnoy. In de zomer van 2009 schreef Kousbroek er een opdracht in: 'Voor Jan Erik Bouman/ meesterdrukker, vriend van Jaap S./ "les amis de mes amis sont mes amis"/ Rudy K.'

Of de bibliotheek van Rudy K. prachtige opdrachtexemplaren van W.F. Hermans bevat, valt te bezien. Hermans aan Kousbroek, 23 mei 1965: 'Ik verstuur morgen ook een pakje Werken, maar zonder eigenhandige opdrachten, want daar zijn ze te oud voor.' Uit een andere brief blijkt dat Kousbroek niet eens meer een exemplaar van zijn eigen debuut Begrafenis van een keerkring (1953) bezat. Boeken waren belangrijk, vanzelfsprekend, maar bibliofiel was hij niet - vermoedelijk niet: geen veilinghuis of antiquariaat heeft zich nog over Kousbroeks boekerij gebogen.

(Hermans aan Kousbroek, 22 juni 1965: 'Ik weet niets van Friese klokken, maar meen te weten dat de productie, zij het misschien niet in Friesland, tot de huidige dag is voortgezet, net als de Zaanse klokken, de stoeltjesklokken en de Engelse tafelklokken. En alle antiek trouwens. In sommige winkels zijn deze klokken licht beschadigd en met enig vuil bedekt. Die winkels zijn antikwariaten.')

Vestdijknummer

2010-10-20T10:34:00.000+02:00

Te veel felicitaties voor te weinig bladzijden. Niet iedereen zal blij geweest zijn met het Vestdijknummer, aldus een nieuw Artistiek Bureau op Tzum.

Hoogtevrees

2010-10-07T23:14:00.002+02:00

Duizelingen op een hoogte van 1801 meter. Paul van Ostaijen bereikte in juni 1920 met moeite de top van de Benediktenwand, een bergrug in de Alpen. Zonder hulp van bevriende klimmers was het hem niet gelukt. Een paar weken later begon Van Ostaijen aan het gedicht dat zijn grootste werk zou worden, dat lezers tachtig jaar later duizelingen zou bezorgen. Bezette Stad.

Onverkocht (2)

2010-10-05T09:30:00.003+02:00

Het avondblad meldde gisteren op pagina 8 dat het Letterkundig Museum maandagochtend een bod heeft gedaan op het typoscript van Ik Jan Cremer, dat zaterdag niet onder de hamer kwam in Amsterdam. Aad Meinderts liet na afloop van de veiling weten dat zijn museum de perfecte plek voor het veelbesproken typoscript blijft. Tegenover NRC Handelsblad bevestigt Meinderts een bod van ongeveer de helft van de laagste richtprijs (€ 200.000) te hebben uitgebracht. Aankoopbudget over 2010: € 41.000, waarvan het nodige al aan de verwerving van de archieven van C.C.S. Crone en Gerrit Komrij is gespendeerd.

Piet van Winden vertegenwoordigt de schrijver blijkbaar nog steeds: 'Jan Cremer staat ook open voor onderhandelingen. Maar op zo'n belangrijk manuscript [= typoscript] kan in zijn ogen eigenlijk niet worden afgedongen.' Het bod is 'onacceptabel laag'. En: 'Het museum moet niet al te Hollands doen.'

'Ik heb altijd geld nodig. Altijd.' Dixit Jan Cremer in deze reportage. 'Ik wou dat ik Dagobert Duck was.' Dixit Aad Meinderts.

Onverkocht

2010-10-02T15:38:00.006+02:00

Hoeveel halve ogen heeft een mens? De mijne keken vandaag simultaan naar het rechtstreeks uitgezonden CDA-congres, de live veiling van Adams en het pannetje melk op het vuur.

In Amsterdam bleef het typoscript van Ik Jan Cremer onverkocht. De internetveiling van Adams had om drie uur nog geen biedingen geregistreerd. Blijkbaar was er een half uur later in de zaal ook geen koper aanwezig. Het is niet bekend of het veilinghuis een aftersale houdt, waar kavels voor een percentage van de laagste richtprijs gekocht kunnen worden, zoals in de kunstwereld wel gebruikelijk is. In dat geval is er mogelijk toch een koper voor het typoscript: het Rijksmuseum, dat eerder immers het omslagontwerp van Ik Jan Cremer verwierf. Het Letterkundig Museum is waarschijnlijk nooit in de running geweest, al zat Aad Meinderts in de zaal. De collecte heeft blijkbaar ook niets uitgehaald.

Andere topstukken bleven ook onverkocht bij Adams. Reve's De avonden met het zeldzame buikbandje vond voor € 1650 geen nieuwe eigenaar. Twee zeldzame 16e-eeuwse boeken met collecties brieven van Jezuïeten bleven op de plank liggen. De potentiële kopers zaten natuurlijk in die andere zaal, op het CDA-congres. Voor de vele originele foto's van Eva Besnyö was amper belangstelling, al ging dit welbekende plaatje weg voor € 1.500 (€900-1.200). Het bekende standaardwerk van Lindor Serrurier over de wajang bracht de geschatte € 12.500 ook niet op. De handgeschreven brief van Albert Schweitzer aan prinses Wilhelmina, die € 1.000 moest opbrengen, kan ook retour inzender.

Blaeu's wereldberoemde atlas, in drie perkamenten folio's, ging de richtprijs razendsnel voorbij en deed uiteindelijk € 275.000 (richtprijs € 90.000-120.000), exclusief veilingkosten. Een kavel met vijf geïllustreerde Russische kinderboeken, waaronder een gewild exemplaar van Marshak, bracht € 1.100 (€ 80-100) op.

Sprakeloos

2010-09-30T16:03:00.002+02:00

Literair Groningen ziet uit naar het herfstige prozafestival Het Grote Gebeuren op 12, 13 en 14 november. Thema: Nederland versus België. Acte de présence geven vele grote namen, van Jan Siebelink tot Kamagurka. Zondagochtend is er een brunch met Tom Lanoye, zondagmiddag een afsluitend debat met o.a. Benno Barnard.

Tom Lanoye won met de mooiste zin uit Sprakeloos de Tzum-prijs 2010. Benno Barnard vond die zin 'een gedrocht'. Het binnenrijm aan het eind van de zin was volgens Barnard 'een fonkelende vondst, bij het licht waarvan de bleke, studentikoze smaak van de jury goed zichtbaar' werd. Misschien spreken Barnard en Lanoye elkaar even in de wandelgangen van Het Grote Gebeuren. Of in het toilet, voor het lavabootje, enfin.

De w in lauw

2010-09-29T11:03:00.001+02:00

Tekstonderzoeker Fabian Stolk is iets moois op het spoor. De gebonden uitgave van de eerste druk van Tempel en kruis wijkt qua typografie en druk flink af van de ingenaaide uitgave van de eerste druk, ontdekte hij. Hij geeft een spannende opsomming van verschillen: 'een vervormde i in afscheid', 'beschadiging van de w in lauw', 'ferme zetfout: verkracht (i.p.v. veerkracht)'.

Stolk kan het etiket 'echte eerste druk' pas op de gebonden uitgave plakken als hij zoveel mogelijk exemplaren onder ogen heeft gehad. Liefst de hele oplage, natuurlijk. Bezitters van de gebonden uitgave van Marsmans laatste bundel kunnen hun exemplaren op zicht zenden.

Got rid

2010-09-28T23:13:00.006+02:00

Afgelopen donderdag stond Arnon Grunberg peinzend voor zijn boekenkasten in New York. De schrijver wilde opruimen. Zijn assistent Johannes van der Sluis hielp hem met de reorganisatie. Afgelopen zaterdag meldde Grunberg opgelucht: 'I got rid of many books.'

Gerenommeerde New Yorkse antiquaren als Donald A. Heald, Jonathan A. Hill en Kevin F. Kelly hebben het nakijken. De boeken uit de bibliotheek van Arnon Y.Y. Grunberg gaan de Nederlandse markt op. Van der Sluis zal de afgedankte exemplaren - inmiddels voorzien van ex libris en handtekening van de vorige eigenaar - beschrijven en beveelt reeds aan: 'A good oppurtunity to start or expand your own library with a healthy variety of classics, pornography, books on cooking, poetry and more.' Grunbergs ex libris is een simpel stempeltje, geen ingeplakt vel Van Gelder met een houtsnede, niets dat hier op lijkt.

In de nog te verschijnen Tzum staat een interview met Grunberg, waarin hij ook zijn licht over bibliofilie laat schijnen.

Trondheim

2010-09-19T11:16:00.001+02:00

Een editeur kan niet voorzichtig genoeg zijn, benadrukt Peter Kegel. Ter gelegenheid van het verschijnen van het derde deel van Hermans' Volledige Werken, waarin de definitieve teksten van De donkere kamer van Damokles en Nooit meer slapen staan, maakte Iris Koppe een film over het werk van de editeurs op het Huygens Instituut. Jan Gielkens: 'We grijpen niet zo vaak in, maar het aantal keren dat we nadenken over al of niet ingrijpen, dat is enorm bij Hermans.'

Kegel en Gielkens tonen een dummy van Woutertje Pieterse, waarvan een haastige W.F. Hermans in het voorjaar van 1952 drieënveertig bladzijden beschreef, wat de kiem van De donkere kamer blijkt te zijn. Hierin wordt het verhaal achteraf verteld, na de oorlog, door een kale, grijze burgerman: Osewoudt. Van een Dorbeck is in het allereerste manuscript nog geen sprake.

Na eenentwintig drukken stond er tot Hermans' ergernis in Nooit meer slapen nog steeds Trontheim. Onderzoeksmedewerker Bram Oostveen laat zien hoe belangrijk de juiste spelling van de plaatsnaam was: Hermans schreef in 1991 zelfs op de boekband van het correctie-exemplaar met fluorescerende viltstift: Trondheim.

Dat Hermans altijd bleef sleutelen aan zijn boeken, druk na druk, is bekend. Hoe de schrijver dat in het geval van Nooit meer slapen en De donkere kamer van Damokles deed, blijkt uit beide tekstgeschiedenissen. Bij de eerste herziening van De donkere kamer in 1958 wilde Hermans bijvoorbeeld de dialogen verlevendigen. Dorbecks uitroep: 'Ga maar bidden als je daar behoefte aan hebt, want het is afgelopen' wordt dan: 'Ga maar bidden als daar behoefte aan mocht wezen, want de eeuwigheid nadert!' Met deze definitieve drukken hebben Hermans' romans de eeuwigheid zo'n beetje bereikt.

Boodschap

2010-09-18T23:55:00.008+02:00

'O ja, een boodschap. Een boodschap heb ik niet. Maar ik weet dat ik op dit antwoordapparaat zolang kan lullen als ik wens. Dus ja. Met Moonen. Da’s duidelijk.' Oude cassettebandjes met mooie praatjes, aldus een nieuw Artistiek Bureau op Tzum.

Lavabootje

2010-09-16T11:46:00.005+02:00

Ta-ta-ta-taa. Tom Lanoye wint de Tzum-prijs 2010 met deze mooie zin uit zijn roman Sprakeloos: 'Vijftien jaar had de badkamer met de caravanafmetingen probleemloos dienstgedaan, de sporadisch gekneusde knie niet te na gesproken van wie zich, zijn toilet makend of zich scherend voor het lavabootje, te bruusk omdraaide en aan den lijve moest ervaren hoe gering de speling was gebleven tussen rand en wand.'

Hoe langer je naar dat kleine fonteintje kijkt, hoe mooier het wordt. In het Woordenboek van de Brabantse Dialecten, deeltje Kerk en geloof (2004), staan synoniemen voor 'lavabo', die in godshuizen beneden de rivieren wordt gebruikt voor de 'liturgische zuivering van de handen'. In Noord-Nederland neemt men het woord zelden in de mond.

Lanoye is niet de eerste die zich voor een lavabootje posteert. Het wastafeltje komt voor in het oeuvre van andere grote schrijvers. Kloos en Verwey gebruikten het onbevoegd in hun literaire kritiek, en Richard Minne ging er waggelend voor staan. P.A. Daum is misschien de enige auteur die met het woord naar iets anders verwees, als eenzame passagier op een lavaboot.

Typoscript

2010-09-14T10:19:00.007+02:00

Theodor Holman wist gisteravond nog van de eerste lezing als puberjongen dat er op pagina 41 van Ik Jan Cremer een seksscène staat. In OBA Live sprak hij met Onno Blom over dit 'grotemensenboek', de 'Tijl Uilenspiegel van de twintigste eeuw', naar aanleiding van de veiling van het ~~manuscript~~ typoscript van Ik Jan Cremer. Blom beet na een halve minuut al sensueel op zijn pink. Behalve het ~~manuscript~~ typoscript van de onverbiddelijke bestseller bevat 'de boedel van Jan' een 'compleet uitgewerkte reclamecampagne' en een ongepubliceerd gedicht, vertelde Blom.

De nieuwswaarde van dit interview is, wat mij betreft, een beetje blijven steken op het feit dat het manuscript eigenlijk een typoscript is. Precies 227 velletjes, allerlei soorten papier, op verschillende typemachines getikt, met handgeschreven correcties van de auteur. Is typoscript een moeilijker of minder mediageniek woord dan manuscript?

A.L. Snijders: in de achterzak

2010-09-09T13:06:00.007+02:00

Een handige dromer, de nieuwe bundel zkv's van A.L. Snijders, verschijnt op 15 november als pocket. Liefhebbers met een bibliofiele afwijking komen ook aan hun trekken: tegelijk met de tweede druk op zakformaat komt van deze keuze uit Zeer Korte Verhalen 2009-2010 een genummerde en gesigneerde editie op de markt, met drie totaal verschillende omslagen. 'Kies zelf uw favoriete versie!' schrijven AFdH-uitgevers Paul Abels en Martien Frijns in het prospectus, dat gisteren gereed kwam. (Het is al even geleden dat een uitgever zijn lezers voor deze moeilijke beslissing plaatste: in 1988 ontwierp Ary Langbroek (alias J. Tapperwijn) vier variantomslagen voor Het leven uit een dag van A.F.Th. van der Heijden.)

A.L. Snijders motiveert zijn keuze: 'Lekkere, korte, eenvoudige stukjes die door de gemiddelde PVV-kiezer begrepen kunnen worden. Ik heb twee soorten weggelaten: 1 teveel citaten, 2 stukjes waarin teveel BN’ers voorkomen, de name-dropjes, de kijk-mij-eens-een-beroemde-vriend-hebben stukjes. En dit alles op intuïtie, niet nadenken, snel beslissen, wat ze in de middenstand een impuls-aankoop noemen.'

Omslag van de pocket

De nieuwe aanbieding van de Twentse uitgeverij opent met een beginsel- annex liefdesverklaring, waarin ook wordt stilgestaan bij de kenmerkende vormgeving van AFdH: 'een kijkoog is geen leesoog, bijzaken moet je weglaten, onzorgvuldige typografie leidt af, het boek moet lekker in de hand liggen, lekker ruiken, lekker openvallen'. De lezer mag er vanuit gaan dat de pocket van Snijders, hoe goedkoop ook (€ 12,50), met dezelfde helderheid en precisie door Martien Frijns wordt vormgegeven.